–अरबिन सापकोटा
नेपालका धेरै पहाडी जिल्लामा वर्षौँदेखि प्रयोगमा नआएका सेपिला, ओझेलमा परेका वा बाझैँ रहेका जमिन प्रशस्तै भेटिन्छन्। यस्ता जमिनलाई त्यसै छोडिराख्नु भन्दा आम्दानी दिने कृषि प्रणालीतर्फ मोड्न सकिए ग्रामीण अर्थतन्त्रमा ठूला परिवर्तन सम्भव छन्। यस्तै सम्भावना बोकेको नगदे बालीमध्ये अलैँची खेती अहिले सबैभन्दा आकर्षक विकल्पका रूपमा अगाडि आएको छ।
अलैँचीलाई नेपालमा धेरैले “कालो सुन” भनेर चिन्ने गरेका छन्। यसको मुख्य कारण यसको उच्च बजार मूल्य र निर्यातमा रहेको ठूलो सम्भावना हो। पछिल्ला वर्षहरूमा अलैँचीको मूल्य प्रतिमन १ लाख रुपैयाँभन्दा माथि पुग्न थालेपछि किसानको ध्यान यसतर्फ झन् बढेको छ। थोरै क्षेत्रफलमा पनि राम्रो व्यवस्थापनका साथ खेती गर्न सकिने भएकाले यो बाली विशेषगरी पहाडी भेगका किसानका लागि उपयोगी मानिन्छ।
नेपालको हावापानी र भौगोलिक बनावट अलैँची उत्पादनका लागि अनुकूल मानिन्छ। विशेषगरी ओसिलो वातावरण, उचित छायाँ र पानीको राम्रो निकास भएको जमिनमा यसको उत्पादन राम्रो हुन्छ। त्यसैले अन्य धेरै बाली खासै सफल नहुने भिरालो वा आंशिक रूपमा बाझो रहेका जमिनमा समेत अलैँची खेती विस्तार गर्न सकिन्छ। यसले प्रयोगविहीन जमिनलाई उत्पादनमूलक बनाउनुका साथै किसानलाई स्थिर आम्दानीको बाटो पनि खोलिदिन्छ।
अलैँची खेतीको अर्को सकारात्मक पक्ष भनेको यसमा स्थानीय स्रोतसाधनको उपयोग गर्न सकिनु हो। सुरुआती चरणमा बिरुवा, मल व्यवस्थापन, घाँसपात सफाइ र बगैंचा संरक्षणमा केही मेहनत आवश्यक पर्छ, तर दीर्घकालीन हिसाबले हेर्दा यसले राम्रो प्रतिफल दिन सक्छ। परिवारका सदस्यहरूको श्रम प्रयोग गरेर पनि खेती सञ्चालन गर्न सकिने भएकाले साना किसानका लागि यो व्यवहारिक विकल्प बन्न सक्छ।
नेपालबाट विदेश निर्यात हुने प्रमुख कृषि वस्तुहरूमध्ये अलैँची महत्वपूर्ण स्थानमा पर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपाली अलैँचीको माग रहेकाले यसको व्यापारिक महत्व अझ बढेको हो। यही कारणले ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्ने किसानले परम्परागत निर्वाहमुखी खेतीभन्दा माथि उठेर नगदे बालीतर्फ ध्यान दिन थालेका छन्। सही योजना, प्राविधिक ज्ञान र बजार व्यवस्थापनका साथ अलैँची खेती अपनाउने हो भने यसले घरपरिवारको आर्थिक अवस्था सुधार्न उल्लेखनीय भूमिका खेल्न सक्छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार, खाली जमिनलाई उत्पादनसँग जोड्ने, गाउँमै रोजगारी सिर्जना गर्ने र वैदेशिक आम्दानी बढाउने दृष्टिले पनि अलैँची खेती महत्वपूर्ण छ। खेतीप्रति रुचि भएका किसानले समयमै बिरुवा छनोट, रोग व्यवस्थापन, स्याहार र बजारबारे जानकारी लिएर काम सुरु गर्ने हो भने राम्रो आम्दानी लिन सक्ने सम्भावना बलियो छ।
आजको सन्दर्भमा, बाझो जमिनलाई बोझ होइन, अवसरका रूपमा हेर्नुपर्ने आवश्यकता छ। पहाडी भूभागमा उपलब्ध प्राकृतिक अवस्था र बढ्दो बजार मूल्यलाई ध्यानमा राख्दा अलैँची खेती धेरै किसानका लागि आर्थिक रूपान्तरणको प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ। सही सोच, थोरै लगानी र निरन्तर मेहनतबाट आफ्नै जमिनमा सुन फलाउने बाटो अब असम्भव छैन।
-लेखक: अरबिन सापकोटा
