भत्किएका सुकुमबासी बस्ती भित्रका बेवारिसे जनावरहरूको मौन चिच्याहट र समाधान

 -डा. केदार कार्की

विश्वव्यापी रूपमा शहरी क्षेत्रहरूमा सुकुमबासी तथा अनौपचारिक बस्तीहरूको विस्तार बढ्दै गएको देखिन्छ। सन् २००१ मा विश्वको ४७% जनसंख्या शहरी क्षेत्रमा बसोबास गर्थ्यो, र आगामी दुई दशकभित्र यो संख्या ५६% भन्दा बढी पुग्ने अनुमान गरिएको छ, जसमा करिब एक अर्ब मानिसहरू अव्यवस्थित बस्तीहरूमा बसोबास गर्ने प्रक्षेपण गरिएको छ। यसबाहेक, विश्वभरि हरेक वर्ष कम्तिमा २० लाख मानिसहरू जबरजस्ती निष्कासनमा पर्छन्, जबकि लाखौँ मानिसहरू अझै जोखिममा छन्। पर्याप्त आवासको अधिकार सबैका लागि सुनिश्चित गरिनुपर्ने तथा समावेशी र दिगो शहरी विकासका लागि यो आधारभूत शर्त भए तापनि, यी समस्याहरू अझै यथावत रहेका छन्।

अप्रिल २०२६ को अन्त्यतिर, काठमाडौं महानगरपालिकाले नदी किनारमा रहेका अवैध बस्ती तथा अतिक्रमित संरचनाहरू हटाउने अभियान सुरु गरेको छ। प्रहरीको सहयोगमा सञ्चालन गरिएको यस अभियानले अतिक्रमित जमिन खाली गर्ने तथा वास्तविक भूमिहीन बासिन्दाहरूलाई १५ दिनभित्र आधारभूत सुविधासहित निर्दिष्ट स्थानमा स्थानान्तरण गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ।

शहरी सुकुमबासी बस्ती भत्काउने प्रक्रिया—जसलाई प्रायः “सुकुमबासी निष्कासन” वा “जबरजस्ती निष्कासन” भनिन्छ—यसले सम्बन्धित ठाउँका बासिन्दाहरूमा गम्भीर आर्थिक, सामाजिक तथा मनोवैज्ञानिक असर पार्छ। यस्ता अवस्थाहरूमा घरपालुवा जनावरहरू प्रायः बेवास्ता गरिन्छन्; मालिकहरू हतारमा स्थान छोड्दा तिनीहरू त्यागिन्छन्, हराउँछन् वा भत्काउने क्रममा फस्न सक्छन्।

यस विशेष अभियानका क्रममा घरपालुवा जनावरहरूको ठूलो स्तरमा औपचारिक उद्धारबारे खासै चर्चा नभए पनि, स्नेहाज केयर र के ए टी सेन्टर जस्ता संस्थाहरूले काठमाडौं उपत्यकामा रहेका बेवारिसे जनावरहरूको उद्धारमा निरन्तर योगदान दिँदै आएका छन्। अहिलेको अवस्थामा सरकारको ध्यान मुख्यतया मानव पुनर्वासमा केन्द्रित छ। यस्ता परिस्थितिहरूमा पशु आश्रयस्थलहरूले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् र जनावर तथा मानिस दुवैका लागि जीवनरक्षक समाधान प्रदान गर्न सक्छन्। धेरै उदाहरणहरूमा देखिएको छ कि घरपालुवा जनावरप्रति गहिरो भावनात्मक सम्बन्ध भएका कारण मानिसहरू खतरनाक क्षेत्र खाली गर्न अस्वीकार गर्छन् र आफ्ना जनावरहरूलाई पछाडि छोड्न चाहँदैनन्, जसले गर्दा उनीहरूले आफ्नै जीवनलाई समेत जोखिममा पार्छन्।

धेरैजसो पशु आश्रयहरूको मुख्य उद्देश्य त्यागिएका, हराएका वा अन्यथा घरबारविहीन जनावरहरूलाई अस्थायी रूपमा सुरक्षित आश्रय प्रदान गर्नु हो, जबसम्म तिनीहरूलाई आफ्ना मालिकहरूसँग पुनर्मिलन गराउन वा नयाँ घरमा पुनःस्थापित गर्न सकिँदैन, प्रकोपका अवस्थामा आश्रय संस्थाहरूले ठूलो संख्यामा जनावरहरूलाई तुरुन्त व्यवस्थापन गर्नुपर्ने चुनौतीको सामना गर्छन्। यसका लागि प्रायः विद्यमान सुविधाहरू विस्तार गर्न, आपतकालीन आवास निर्माण गर्न, वा अस्थायी संरचनाहरूको प्रयोग गर्न आवश्यक पर्छ। जनावरहरूलाई मालिकसँग पुनर्मिलन गराउन नसकिने अवस्थामा, तिनीहरूलाई स्थायी आश्रय, गोद लिने वा, अत्यावश्यक अवस्थामा, मानवीय तरिकाले euthanasia सम्मको विकल्प अपनाउनुपर्छ। आपतकाल समाप्त भएपछि अस्थायी संरचनाहरू हटाइन्छन् र उपकरणहरू आगामी आवश्यकताका लागि भण्डारण गरिन्छ।

धेरै आश्रयस्थल व्यवस्थापनसम्बन्धी सिद्धान्तहरू आपतकालीन तथा स्थायी दुवै प्रकारका आश्रयहरूमा लागू हुन्छन्। तर, प्रकोपको अवस्थामा मानवीय पशु हेरचाह सुनिश्चित गर्न केही विशेष भिन्नताहरूलाई ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ। यस सन्दर्भमा, यो व्याख्यानले उपलब्ध स्रोतहरूको अधिकतम उपयोग गर्दै जनावरहरूको उचित हेरचाह कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा व्यावहारिक सुझावहरू प्रस्तुत गर्ने लक्ष्य राखेको छ। यसमा उपयुक्त स्थान चयन, आवास संरचना, सरसफाइ, कर्मचारी व्यवस्थापन तथा पशु स्वास्थ्य सेवाको प्रभावकारी व्यवस्था समावेश छन्।

 बस्ती निष्कासन र घरपालुवा जनावर उद्धारमा चुनौतीहरू

जबरजस्ती निष्कासनको आघातले सुकुमबासी बस्तीका बासिन्दाहरूलाई प्रायः कुनै पूर्वसूचना बिना नै आफ्नो आश्रय गुमाउन बाध्य बनाउँछ, जसका कारण उनीहरू जीवनका आधारभूत सामग्री र परिवारका सदस्यहरू जोगाउने हतारमा घरपालुवा जनावरहरूलाई पछाडि छोड्न विवश हुन्छन्। अवैध आवासको स्थितिका कारण, कानुनी मान्यता नपाएका यी घरहरू प्रायः पुनर्वास योजनाबाट बाहिर रहन्छन्, जसले गर्दा परिवारकै अभिन्न हिस्सा बनेका जनावरहरू बेवास्तामा पर्छन्। यस्ता बस्तीहरूमा स्वतन्त्र रूपमा घुम्ने सामुदायिक कुकुर तथा अन्य जनावरहरू ठूलो संख्यामा रहेका हुन्छन्, जो बासिन्दाहरूको सहारामा बाँचिरहेका हुन्छन् र निष्कासनपछि एकाएक असहाय अवस्थामा पुग्छन्। अझ दुःखद कुरा के छ भने, उद्धार गरिएका जनावरहरूले पनि सधैं पर्याप्त र मानवीय आश्रय पाउँदैनन्, जसका कारण आश्रयस्थलहरूमा भीडभाड र अस्वस्थ वातावरण सिर्जना भई उनीहरूको पीडा झन् गहिरिँदै जान्छ।

घरपालुवा जनावरहरूको उद्धार र व्यवस्थापन गर्ने तरिकाहरू

प्रमुख सरोकारवाला र उत्कृष्ट अभ्यासहरू

समुदायको सक्रिय सहभागिताले उद्धार कार्यलाई अझ प्रभावकारी बनाउँछ, किनकि स्थानीय बासिन्दाहरू जनावरहरूको व्यवहार, बसोबास र अवस्थाबारे प्रत्यक्ष जानकार हुन्छन्। यसका साथै, स्थानीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थासँगको सहकार्यले आवश्यक स्रोत, प्राविधिक ज्ञान र व्यवस्थापन क्षमता दुवैमा वृद्धि ल्याउँछ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको मानव–जनावर सम्बन्धको संवेदनशील पक्षलाई बुझ्नु हो, किनकि घरपालुवा जनावरहरू मानिसहरूको भावनात्मक जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएका हुन्छन् र उनीहरूलाई परिवारकै सदस्यका रूपमा हेरिन्छ।

परित्यागविरुद्धका कानुनले पशु क्रूरता रोकथामको आधारमा घरपालुवा जनावर त्याग्नुलाई गैरकानुनी ठहर गर्दै उनीहरूको संरक्षणलाई स्पष्ट कानुनी आधार प्रदान गर्छ, जसले जनावरप्रति उत्तरदायित्वको भावना पनि मजबुत बनाउँछ। त्यसैगरी, जबरजस्ती निष्कासनका क्रममा मानवीय र समावेशी दृष्टिकोण अपनाउनु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ, जहाँ बासिन्दाहरूसँग पूर्वपरामर्श गरी उनीहरूको अवस्था, संवेदना र आवश्यकतालाई सम्मान गर्दै प्रक्रिया अघि बढाइनुपर्छ, ताकि कुनै पनि पक्ष थप जोखिम वा अन्यायको सिकार नबनोस्।

उदीयमान प्रवृत्ति र समाधानहरू

औद्योगिक क्षेत्रहरूमा उद्धार: कारखाना वा संरचना भत्काउँदा सडक बिरालो र कुकुरहरू प्रायः पछाडि छुट्छन्, त्यसैले यस्ता अवस्थामा समयमै नसबंदी, खोप र सुरक्षित स्थानमा सार्ने (स्थानान्तरण) व्यवस्था गर्न आवश्यक हुन्छ। “बिल्ड विथ यू” दृष्टिकोणले आश्रय सुधार गर्दै मानिसहरूले आफ्ना घरपालुवा जनावरहरूसँगै सुरक्षित रूपमा बस्न सक्ने वातावरण बनाउने कुरामा जोड दिन्छ। सामुदायिक कुकुर व्यवस्थापनमा, हटाउने वा मार्ने उपायभन्दा नियमित खुवाउने, रेबिज खोप लगाउने र जनसंख्या नियन्त्रण गर्ने उपायहरू बढी प्रभावकारी र मानवीय मानिन्छन्। लामो दूरीमा जनावर स्थानान्तरण गर्दा योजना, स्रोत, स्वयंसेवकको सहयोग र स्पष्ट स्वास्थ्य मापदण्ड आवश्यक हुन्छ, किनकि संस्थाअनुसार नियम फरक हुन सक्छन्। त्यसैले, पशु चिकित्सकसँग समन्वय गर्दै सुरक्षित यातायात र रोग नियन्त्रणका नियम पालना गर्नुपर्छ। समाधानका रूपमा स्थानीय स्तरमै अस्थायी आश्रय बनाउने, जनावरको पहिचान र रेकर्ड राख्ने, समुदायलाई संलग्न गराउने र सरकारी तथा निजी क्षेत्रबीच सहकार्य बढाउने उपायहरूले उद्धार र व्यवस्थापनलाई अझ सरल, प्रभावकारी र दीर्घकालीन बनाउन मद्दत गर्छन्।

                                                                                                                       लेखक-डा. केदार कार्की  (वरिष्ठ पशु स्वास्थ्य व्यवस्थापन परामर्शदाता/ डिभाइन भेटेरिनरी क्लिनिक, सिनामंगल, काठमाडौं )