काठमाडौं — अस्पतालको आईसीयूमा उपचाररत चार वर्षीय बालकलाई चिकित्सकहरूले बचाउन सकिने अवस्था नरहेको संकेत गरेपछि परिवारले उनलाई घर लैजाने निर्णय गर्यो। रेबिजका लक्षण देखिइसकेका थिए, स्वास्थ्य अवस्था निरन्तर बिग्रिरहेको थियो।
सिन्धुलीबाट काठमाडौं ल्याइएका ती बालकलाई गत साता बुधबार शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पताल, टेकुमा भर्ना गरिएको थियो। भोलिपल्ट अवस्था गम्भीर भएपछि उनलाई आईसीयूमा राखियो। तर रेबिजको लक्षण देखिएपछि उपचारको सम्भावना अत्यन्त न्यून हुने भएकाले चिकित्सकहरूले परिवारलाई अवस्थाबारे जानकारी गराए।
परिवारले बालकलाई घर लैजाने निर्णय गर्यो।
तर घर पुग्नुअघि नै बाटोमा उनको मृत्यु भयो।
अस्पतालले पछि मात्र बालकको मृत्यु भएको जानकारी पायो। अस्पतालमा मृत्यु नभएकाले उनको मृत्यु भने सरकारी स्वास्थ्य अभिलेखमा समेटिएन।
‘बालकको बाटोमै मृत्यु भएको जानकारी हामीले पछि पायौं,’ अस्पतालका एक चिकित्सकले भने, ‘स्वास्थ्य संस्थामा मृत्यु नभएकाले उनको मृत्यु सरकारी अभिलेखमा समेटिँदैन।’
चार वर्षीय बालकको यो मृत्यु एउटा परिवारको दुःखमा मात्र सीमित छैन। यसले नेपालमा रेबिजको वास्तविक अवस्था कति ठूलो छ भन्ने प्रश्न पनि उठाएको छ।
रेबिजबाट हरेक वर्ष करिब १०० जनाको मृत्यु हुने अनुमान गरिए पनि सरकारी तथ्यांकले सबै मृत्यु समेट्न नसकेको चिकित्सकहरू बताउँछन्। स्वास्थ्य संस्थामा नपुगी हुने मृत्यु, निजी स्वास्थ्य संस्था वा फार्मेसीबाट आफ्नै खर्चमा उपचार गर्नेहरू र खोप नै नलगाउनेहरू सरकारी अभिलेखमा छुट्न सक्छन्।
यसकारण नेपालमा रेबिजबाट हुने वास्तविक मृत्यु सरकारी तथ्यांकमा देखिएभन्दा बढी हुन सक्ने विज्ञहरूको भनाइ छ।
इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाको तथ्यांकले भने जोखिमको आकार देखाउँछ। आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा मात्रै २ लाख २३ हजार ५१० जना जनावरको टोकाइमा परेका थिए। तीमध्ये ९६ प्रतिशतलाई कुकुरले टोकेको थियो।
मानिसमा हुने रेबिज संक्रमणको करिब ९९ प्रतिशत घटना कुकुरबाटै सर्ने गरेको महाशाखाको तथ्यांक छ।
र रेबिजको जोखिममा सबैभन्दा बढी बालबालिका पर्छन्।
बालबालिकालाई कुकुरका छाउराछाउरीसँग खेल्न मन पर्छ। उनीहरू कुकुरले टोके पनि त्यसलाई सामान्य घटना ठान्न सक्छन्। कतिपयले अभिभावकको गाली खाने डरले घटना लुकाउँछन्। अझ कतिपय अभिभावकमा ‘सानो छाउराले टोकेको हो, केही हुँदैन’ भन्ने गलत बुझाइ हुन्छ।
यही भ्रम कहिलेकाहीँ जीवनकै लागि घातक बन्न पुग्छ।
शुक्रराज अस्पतालको क्लिनिकल रिसर्च युनिटका प्रमुख डा. शेरबहादुर पुनका अनुसार छाउरा कुकुरबाट रेबिज सर्दैन भन्ने धारणा गलत हो।
‘बालबालिकालाई छाउरा कुकुरसँग खेल्न निकै मन पर्छ,’ उनले भने, ‘कुकुरले टोकीहाले गाली खाइने डरले उनीहरूले अभिभावकलाई भन्दैनन्। अभिभावकहरू पनि छाउरामा रेबिज हुँदैन भन्ने गलत धारणाका कारण ढुक्क हुने गरेका छन्।’
तर रेबिजका लक्षण देखिन थालेपछि अवस्था फरक हुन्छ।
यो रोगले मस्तिष्क र मुख्य स्नायु प्रणालीमा असर गर्छ। पानीदेखि डराउने, असामान्य व्यवहार, बेचैनी र स्नायु प्रणालीमा गम्भीर असर पर्ने लक्षण देखिन सक्छन्। एकपटक लक्षण देखिएपछि रोग प्रायः घातक हुन्छ।
अस्पतालमा उपचारका क्रममा ती चार वर्षीय बालकले भोगेको पीडा सम्झिँदा चिकित्सकहरू अझै भावुक हुन्छन्।
‘हामीले त्यो बालकको पीडा हेर्न पनि सकेनौं,’ अस्पतालका ती चिकित्सकले भने, ‘सानो बालकलाई त्यसरी पीडामा छटपटाएको हेर्न हामीलाई पनि सजिलो हुँदैन।’
तर यही रोगको अर्को पक्ष पनि छ—रेबिजलाई समयमै रोक्न सकिन्छ।
संक्रमित जनावरले टोकेपछि घाउलाई तत्काल साबुनपानीले राम्ररी धुने र स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहअनुसार समयमै रेबिजविरुद्धको खोप लगाउने हो भने रोगबाट बच्न सकिन्छ। आवश्यक अवस्थामा रेबिज इम्युनोग्लोबुलिन पनि दिइन्छ।
समस्या भनेको उपचारको प्रभावकारिता मात्र होइन, त्यसमा पहुँचको पनि हो।
नेपालमा पछिल्लो समय रेबिजविरुद्धको खोपको अभावले समस्या थप जटिल बनाएको छ। स्वास्थ्य संस्थामा महिनौंसम्म खोप उपलब्ध नहुँदा कुकुरले टोकेका कतिपय व्यक्ति उपचारबाटै वञ्चित भएका थिए। आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाहरूले निजी क्षेत्रमा महँगो मूल्यमा खोप किन्न सकेनन्। कतिपय बिरामी खोपका लागि काठमाडौंसम्म आउन बाध्य भए।
यसबीच, नेपालले सन् २०३० सम्ममा कुकुरबाट सर्ने रेबिज उन्मूलन गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
तर लक्ष्य र जमिनको वास्तविकताबीच अझै ठूलो दूरी देखिन्छ। एकातिर कुकुरको टोकाइका घटना बढिरहेका छन्, अर्कोतिर खोपको नियमित उपलब्धता र उपचारमा समान पहुँच सुनिश्चित हुन सकेको छैन। जनचेतनाको अभाव र बालबालिकासँग जोडिएका भ्रमले जोखिमलाई थप बढाइरहेको छ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्वभर हरेक वर्ष करिब ५९ हजार मानिस रेबिजका कारण ज्यान गुमाउँछन्। मृत्यु हुनेमध्ये ठूलो संख्या बालबालिका र न्यून आय भएका परिवारका सदस्यको हुन्छ।
सिन्धुलीका ती चार वर्षीय बालकको मृत्यु सरकारी तथ्यांकमा नदेखिए पनि उनको मृत्युले एउटा गम्भीर सन्देश भने छोडेको छ—कुकुरले टोकेको घटना सानो भनेर बेवास्ता गर्ने वा लुकाउने गल्तीको मूल्य जीवन हुन सक्छ।
बालबालिकाले कुकुरसँग खेलेका बेला टोकेको भए पनि उनीहरूलाई गाली गर्नुको सट्टा घटना भन्न प्रोत्साहित गर्नुपर्ने चिकित्सकहरूको सुझाव छ।
किनकि रेबिजमा समयमै थाहा पाउनु र समयमै खोप लगाउनुबीचको केही दिनले नै जीवन र मृत्युबीचको फरक पार्न सक्छ।
