२७ वर्ष पुरानो ऐन कार्यान्वयनको बहसले उठाएको प्रश्न: मासुको गुणस्तर हेर्ने मात्र होइन, रोगको जोखिम बुझेर वैज्ञानिक निर्णय गर्ने जिम्मेवारी कसको?
काठमाडौं — बिहानै बजारबाट मासु किनेर घर फर्कने उपभोक्ताले सामान्यतः एउटै कुरा सोच्छ— यो मासु ताजा छ ? सफा छ? र मेरो परिवारका लागि सुरक्षित छ त? तर मासुको बाहिरी रूप सफा देखिनु र त्यो वैज्ञानिक रूपमा सुरक्षित हुनु एउटै कुरा होइन। कहिलेकाहीँ मासु सामान्य देखिए पनि त्यसमा रोगजनक सूक्ष्मजीव, परजीवी वा अन्य स्वास्थ्य जोखिम हुन सक्छन्। कतिपय जोखिम त प्रयोगशालामा परीक्षणबिना पहिचान गर्नसमेत कठिन हुन्छ।
यही कारणले मासु निरीक्षणलाई सामान्य प्राविधिक कामका रूपमा मात्र बुझ्न मिल्दैन। यो पशु स्वास्थ्य, रोगविज्ञान, सूक्ष्मजीवविज्ञान, खाद्य सुरक्षा र जनस्वास्थ्यसँग जोडिएको जिम्मेवारी हो।
नेपालमा पशु वधशाला तथा मासु जाँच ऐन, २०५५ को कार्यान्वयन र संशोधनसम्बन्धी बहससँगै मासु निरीक्षणमा पशु चिकित्सक र पशु स्वास्थ्य प्राविधिकको भूमिकाबारे प्रश्न उठिरहेको छ। प्राविधिक जनशक्तिबिना ऐन कार्यान्वयन गर्न नसकिने तर्क एकातिर छ भने अर्कोतिर पशु चिकित्सकहरूको शैक्षिक योग्यता, वैज्ञानिक ज्ञान र कानुनी जिम्मेवारीलाई केन्द्रमा राख्नुपर्ने आवाज सुनिन्छ।
यो बहसलाई कसले कसको काम खोस्ने भन्ने दृष्टिकोणबाट मात्र हेर्नु गलत हुनेछ। तर सबै प्रकारका जनशक्तिलाई समान योग्यता र समान निर्णयाधिकार भएको मान्नु पनि वैज्ञानिक दृष्टिले उचित हुँदैन।
मुख्य प्रश्न प्राविधिक जनशक्ति आवश्यक छ कि छैन भन्ने होइन। मासु निरीक्षणको अन्तिम वैज्ञानिक निर्णय लिन आवश्यक ज्ञान, योग्यता र कानुनी अधिकार कससँग हुनुपर्छ भन्ने हो।
उपलब्ध कानुनी प्रावधान र अन्तर्राष्ट्रिय पशु स्वास्थ्य मापदण्डले देखाउने आधारअनुसार, मासु निरीक्षणको वैज्ञानिक नेतृत्व पशु चिकित्सकले गर्न सक्ने मात्र होइन, यस जिम्मेवारीका लागि उनीहरूको विशेषज्ञता विशेष रूपमा सान्दर्भिक देखिन्छ।
ऐनको इतिहासले के भन्छ?
–मासु निरीक्षणमा पशु चिकित्सकको भूमिका आजको बहसले जन्माएको भने होइन।
नेपालमा पशु वधशाला तथा मासु जाँच ऐन, २०५५ को लालमोहर तथा प्रकाशन मिति २०५५ चैत ८ अर्थात् सन् १९९९ मार्च २२ गते भएको हो। यसको प्रस्तावनाले सर्वसाधारणको स्वास्थ्य र हित कायम राख्ने, मासु तथा मासुजन्य खाद्य पदार्थमा मिसावट रोक्ने र मासुको गुणस्तर कायम गर्ने उद्देश्य स्पष्ट गरेको छ।
ऐनको दफा ६ ले पशु तथा मासु जाँचका लागि पशु चिकित्सामा कम्तीमा स्नातक तह हासिल गरेको व्यक्तिलाई मासु निरीक्षकमा नियुक्त वा तोक्न सकिने व्यवस्था गरेको छ भने दफा ७ ले वधशाला व्यवस्थापन तथा मासु निरीक्षकको कामको सुपरिवेक्षणका लागि पनि पशु चिकित्सामा कम्तीमा स्नातक योग्यता भएको कर्मचारीलाई जिम्मेवारी दिन सकिने व्यवस्था गरेको छ।
यी प्रावधानले एउटा महत्वपूर्ण तथ्य स्थापित गर्छ
मासु निरीक्षणमा पशु चिकित्सकको भूमिका कुनै नयाँ पेशागत माग वा हालको विवादबाट जन्मिएको होइन। यसले लामो समयदेखि कानुनमै स्थान पाएको छ।
ऐनको दफा ८ ले वध गर्नुअघि पशुको जाँच गर्ने व्यवस्था गरेको छ। दफा १० ले वध गरिएको पशुको मासु जाँच गर्नुपर्ने तथा खराबी वा रोग भेटिएमा मासु आंशिक वा पूर्ण रूपमा बिक्री वितरणका लागि निषेध गर्न सकिने व्यवस्था गरेको छ।
यो जिम्मेवारी केवल मासु हेरेर राम्रो वा नराम्रो भन्ने निर्णय गर्ने खालको होइन।
कतिपय अवस्थामा पशुको शरीरमा देखिएको परिवर्तन कुन रोगसँग सम्बन्धित छ, त्यसले मानिसमा जोखिम उत्पन्न गर्छ कि गर्दैन, मासु पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नुपर्ने हो वा कुनै भाग मात्र हटाउन सकिन्छ भन्ने निर्णय गर्नुपर्ने हुन्छ।
यस्ता निर्णयका लागि रोगविज्ञान र पशु शरीरका विभिन्न प्रणालीबारे गहिरो ज्ञान आवश्यक पर्छ।
कानुनले योग्यता तोकेको ठाउँमा पेशागत दाबीभन्दा कानुनको अक्षर, उद्देश्य र वैज्ञानिक आधारलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
पशु चिकित्सक र प्राविधिकबीचको वास्तविक भिन्नता के हो?
यस प्रश्नको उत्तर खोज्दा कसैको कामलाई सानो बनाउनु आवश्यक छैन। पशु स्वास्थ्य प्राविधिकहरू ग्रामीण क्षेत्रमा पशु सेवा विस्तार गर्न, रोगको प्रारम्भिक पहिचान गर्न, नमुना सङ्कलन गर्न, किसानसँग समन्वय गर्न र निगरानी प्रणाली सञ्चालन गर्न महत्वपूर्ण खेल्दै आइरहेका छन् । उनीहरूको व्यावहारिक अनुभवले पशु स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गर्न सहयोग गर्छ।
तर सहयोगी प्राविधिक कार्य र जटिल रोगसम्बन्धी वैज्ञानिक निर्णय एउटै स्तरका जिम्मेवारी होइनन्।
पशु चिकित्सामा स्नातक तहको अध्ययनले सामान्यतः पशुको शरीररचना, शरीरक्रिया विज्ञान, रोगविज्ञान, सूक्ष्मजीवविज्ञान, परजीवीविज्ञान, औषधिविज्ञान, संक्रामक रोग, शल्यचिकित्सा, पशुजन्य रोग र जनस्वास्थ्यसँग सम्बन्धित विस्तृत विषय समेट्छ। पाठ्यक्रम तथा तालिम संस्थाअनुसार फरक हुन सक्ने भए पनि यसको आधार पशुको स्वास्थ्य र रोगको वैज्ञानिक मूल्याङ्कन हो।
अर्कोतर्फ, पशु स्वास्थ्य प्राविधिकको अध्ययन र तालिमको गहिराइ तथा कार्यक्षेत्र उनीहरूको शैक्षिक तहअनुसार फरक हुन्छ। त्यसैले सबै प्राविधिकलाई एउटै समूह मानेर उनीहरूको क्षमताबारे निष्कर्ष निकाल्नु पनि उचित हुँदैन।
यद्यपि, सामान्य सिद्धान्त स्पष्ट छ:
जुन कामका लागि व्यापक रोगनिदानसम्बन्धी ज्ञान, जटिल निष्कर्षको व्याख्या र कानुनी रूपमा महत्वपूर्ण निर्णय आवश्यक पर्छ, त्यस्तो कामको नेतृत्व सम्बन्धित उच्च विशेषज्ञता र कानुनी योग्यताप्राप्त व्यक्तिले गर्नुपर्छ।
यो सिद्धान्त पशु चिकित्सकको हकमा मात्र लागू हुँदैन। मानव स्वास्थ्य, खाद्य प्रविधि, औषधि र अन्य नियमनकारी क्षेत्रमा पनि जिम्मेवारीअनुसार योग्यता निर्धारण गर्ने वैज्ञानिक तर्क यही हो।
यसको अर्थ प्राविधिक जनशक्तिले कुनै योगदान दिन सक्दैन भन्ने होइन। उनीहरूले नमुना सङ्कलन, निरीक्षणको तयारी, अभिलेख व्यवस्थापन, स्वच्छता निगरानी र रोगको प्रारम्भिक सङ्केत पहिचानमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन्। तर अन्तिम निर्णयको प्रकृति र अधिकार कानुनले स्पष्ट गर्नुपर्छ।
एउटा उदाहरण: सामान्य देखिने मासुभित्र लुकेको जोखिम
मानौँ, एउटा वधशालामा भैंसी वध गरिएको छ। बाहिरबाट हेर्दा मासु सामान्य छ। रङ पनि ठीक देखिन्छ र कुनै स्पष्ट दुर्गन्ध छैन।
तर वधपछिको निरीक्षणका क्रममा फोक्सो, कलेजो वा अन्य आन्तरिक अङ्गमा असामान्य परिवर्तन देखिन्छ। केही लिम्फ नोड सुन्निएका छन्, कतै गाँठाजस्ता संरचना देखिएका छन्, वा मासुमा परजीवीसँग मिल्दोजुल्दो संरचना भेटिएको छ।
अब के गर्ने?
केवल असामान्य देखिएको भाग काटेर बाँकी मासु बिक्री गर्न दिने? पूरै शव अस्वीकार गर्ने? थप परीक्षण गर्ने? वा अन्य पशुमा पनि त्यस्तै रोगको जोखिम छ कि भनेर अनुसन्धान गर्ने?
यी निर्णय अनुमानका आधारमा गर्न मिल्दैन। देखिएको परिवर्तनको सम्भावित कारण, पशुको इतिहास, रोगको प्रकृति, संक्रमणको जोखिम र सम्बन्धित निरीक्षण मापदण्ड विचार गर्नुपर्छ।
यस्तो अवस्थामा प्राविधिक कर्मचारीले असामान्य संरचना पहिचान गर्न, विवरण अभिलेख गर्न र नमुना सङ्कलनमा सहयोग गर्न सक्छन्। तर रोगको जटिल व्याख्या, आवश्यक परीक्षणको निर्णय र कानुनअनुसार शव वा मासु स्वीकार गर्ने वा अस्वीकार गर्ने निर्णयका लागि सम्बन्धित विशेषज्ञता र अधिकार आवश्यक हुन्छ।
यो उदाहरण काल्पनिक हो, तर यसले वास्तविक मासु निरीक्षणमा देखिन सक्ने निर्णयसम्बन्धी चुनौतीलाई स्पष्ट पार्छ।
पशु चिकित्सकको भूमिका यहाँ महत्वपूर्ण हुनुको कारण उनीहरूको पद मात्र होइन। उनीहरूले पशुको शरीरमा देखिएको परिवर्तनलाई रोगविज्ञान र जनस्वास्थ्यको दृष्टिकोणबाट व्याख्या गर्ने वैज्ञानिक आधार हासिल गरेका हुन्छन्।
मासु निरीक्षणको मूल्य केवल समस्या देख्नुमा होइन; देखिएको समस्याको अर्थ बुझ्नु र सही निर्णय गर्नुमा हुन्छ।
