काठमाडौं । काठमाडौं उपत्यकाको व्यस्त बजारमा दैनिक किनबेच भइरहने चामल धेरैका लागि सामान्य उपभोग्य वस्तु हो। तर यही चामलभित्र लुकेको अर्को यथार्थले अहिले खाद्य सुरक्षाबारे गम्भीर बहस जन्माएको छ। भान्सामा पाक्ने चामल सुरक्षित छ भन्ने विश्वासलाई चुनौती दिने गरी हालै सार्वजनिक एक वैज्ञानिक अध्ययनले उपत्यकामा बिक्री भइरहेका चामलका नमुनामा विभिन्न विषादीका अवशेष रहेको तथ्य उजागर गरेको छ।
यो अध्ययन एक दिनमा बनेको निष्कर्ष होइन। नेपालका अनुसन्धानकर्ता डा. गोविन्द भण्डारी र उत्कल सापकोटा, भारतका वैज्ञानिकहरू र जापानी अनुसन्धानकर्ता हिरोतत्सु मुरानोको संयुक्त प्रयासमा गरिएको यो अनुसन्धान अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठित जर्नल इनभाइरोनमेन्ट, डेभलपमेन्ट एन्ड सस्टेनेबिलिटी (Springer Nature Portfolio) मा प्रकाशित भएको छ। उनीहरूले काठमाडौं, भक्तपुर र ललितपुरका विभिन्न स्थानबाट संकलित चामलका नमुनालाई अत्याधुनिक प्रयोगशालामा परीक्षणका लागि पठाए, जहाँ करिब तीन महिनाको समय लगाएर विस्तृत विश्लेषण गरिएको थियो।
अनुसन्धानको सुरुआतमा धानमा प्रयोग हुने करिब ५१ प्रकारका विषादीको परीक्षण गर्ने विधि विकास गरियो। तर परिणाम आउँदा अवस्था झन् गम्भीर देखियो—कम्तीमा ११ प्रकारका विषादीका अवशेष चामलमा भेटिए। अझ चकित पार्ने कुरा के थियो भने काठमाडौं जिल्लाबाट संकलित नमुनामा विषादीको मात्रा अन्य स्थानको तुलनामा बढी देखियो। प्रति केजी चामलमा ५.०९ माइक्रोग्रामदेखि ३१२ माइक्रोग्रामसम्म विषादी भेटिनु केवल तथ्याङ्क मात्र होइन, उपभोक्ताको स्वास्थ्यसँग जोडिएको चिन्ताको विषय बनेको छ।
अध्ययनले देखाएको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको केही विषादीहरूको मात्रा अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डभन्दा माथि हुनु हो। विशेषगरी युरोपेली संघले तोकेको सुरक्षित सीमाभन्दा बढी पाइएका केही तत्वहरूले दीर्घकालीन रूपमा मानव शरीरमा विषादी जम्मा हुँदै जाने र क्यान्सर जस्ता गम्भीर रोगको जोखिम बढाउन सक्ने संकेत दिएका छन्। अझ रोचक तर चिन्ताजनक तथ्य के देखियो भने वास्मती चामलमा गैर-वास्मतीको तुलनामा दोब्बरसम्म बढी विषादी भेटिएको छ।
तर यतिमै सीमित छैन, अनुसन्धानले खेतदेखि बजारसम्मको व्यवहारलाई पनि केलायो। रुपन्देही जिल्लामा गरिएको सर्वेक्षणमा १२० धान किसान, ५० विषादी बिक्रेता र अन्य सरोकारवालासँग गरिएको अध्ययनले देखायो—अझै पनि धेरै किसानहरूले विषादी प्रयोग गर्दा आवश्यक सुरक्षाको बेवास्ता गर्छन्। सिफारिसभन्दा बढी मात्रामा विषादी प्रयोग गर्ने, सुरक्षात्मक सामग्री नलगाउने र बाँकी विषादी खेतमै फाल्ने जस्ता अभ्यास सामान्य जस्तै बनेका छन्। सामाजिक दबाब र परम्परागत सोचले यस्ता निर्णयहरूलाई अझ बलियो बनाइरहेको देखिएको छ।
धान नेपालको प्रमुख खाद्य बाली भएकाले यसमा देखिएको यस्तो अवस्था केवल कृषि उत्पादनको समस्या होइन, जनस्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको चुनौती हो। अहिले देशमा सीमित प्रविधिबाट मात्र विषादी परीक्षण भइरहेको अवस्थामा वास्तविक जोखिम कति गहिरो छ भन्ने पूर्ण रूपमा थाहा पाउन अझै कठिन छ। यही कारणले अनुसन्धानकर्ताहरूले आधुनिक प्रयोगशाला स्थापना, नियमित अनुगमन र प्रभावकारी नीतिगत हस्तक्षेपको आवश्यकता औंल्याएका छन्।
यस घटनाले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ—हामीले दैनिक उपभोग गर्ने खाद्य पदार्थ कति सुरक्षित छन् भन्ने प्रश्न अब बेवास्ता गर्न मिल्ने अवस्थामा छैन। किसानदेखि नीति निर्माता र उपभोक्तासम्म सबैले जिम्मेवारीपूर्वक सोच्नुपर्ने समय आएको छ, ताकि भान्सामा पुग्ने चामल स्वास्थ्यका लागि जोखिम होइन, विश्वासको प्रतीक बन्न सकोस्।
