भोजपुर — भोजपुरका ग्रामीण क्षेत्रमा बढ्दो बाँदर आतंक का कारण खेतीयोग्य जमिन बाँझो हुने क्रम बर्सेनि तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ। अन्नबाली जोगाउन नसक्ने अवस्थामा पुगेपछि किसानहरू खेतीपाती छाड्न बाध्य भएका छन् भने कतिपय परिवार सुरक्षित बसोबास र वैकल्पिक रोजगारीको खोजीमा बसाइँसराइ गर्न थालेका छन्।
स्थानीय कृषकका अनुसार बाँदरहरू समूहमा आउने, विशेषगरी पाक्नै लागेको बाली लक्षित गरी आक्रमण गर्ने र छोटो समयमा नै सखाप पार्ने गरेका छन्। खेत वरिपरि हल्ला गरेर धपाए पनि केही समयमै पुनः फर्किने भएकाले नियन्त्रण झन् चुनौतीपूर्ण बनेको छ।
मानेभञ्याङ क्षेत्र सबैभन्दा प्रभावित
विशेषगरी मानेभञ्याङ क्षेत्रअन्तर्गत पर्ने रामप्रसादराई गाउँपालिका–५ (साविक वडा नं. ८ र ९) मा समस्या अत्यधिक गम्भीर देखिएको छ। स्थानीयवासी जगतबहादुर तामाङ का अनुसार यस क्षेत्रमा करिब ९८ प्रतिशत बासिन्दा बसाइँ सरेपछि गाउँ प्रायः रित्तो अवस्थामा पुगेको छ।
उनका अनुसार, “पहिले खेतबारीमा चहलपहल हुन्थ्यो, अहिले घरहरू बन्द छन्, आँगन झाडीले भरिएका छन्।” अर्चले, भोर्लेनी, दमाईछाँप, गुराँसे राणागाउँ, थाक्ले र मोहोरियालगायतका बस्तीहरूमा अधिकांश घरहरू जीर्ण र खाली अवस्थामा पुगेका छन्।
खेती प्रणाली नै संकटमा
एक समय हराभरा देखिने खेतबारी अहिले बाँझो हुँदै गएका छन्। खेतका कान्ला र पाखाहरू झाडीले ढाक्न थालेका छन् भने कतिपय स्थानमा खेतीयोग्य जमिन नै क्रमशः जङ्गलमा परिणत हुन थालेको छ। यसले स्थानीय उत्पादन प्रणाली मात्र होइन, समग्र ग्रामीण अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष असर पारेको छ।
किसानहरूका अनुसार मकै, कोदो, फापर, गहुँ, आलु तथा तरकारी जस्ता मुख्य बालीहरू बाँदरले नष्ट गरिदिने गरेका छन्। “मेहिनत गरेर लगाएको बाली छिनभरमै सखाप पारिदिन्छ, दिनभरि खेत कुरेर बस्न सम्भव हुँदैन,” तामाङले गुनासो गरे, “बाली जोगाउन नसक्दा धेरैले खेती नै छाडे, कतिपयले गाउँ पनि छाड्नुपरेको छ।”
अस्थायी उपाय असफल
बाँदर नियन्त्रणका लागि किसानहरूले विभिन्न उपाय अपनाए पनि दीर्घकालीन समाधान निस्कन सकेको छैन। खेतबारीमा डर देखाउने आकृति (scarecrow) राख्ने, कटेरा बनाएर पालैपालो खेत कुर्ने जस्ता प्रयासहरू प्रभावकारी हुन सकेका छैनन्।
विशेषज्ञहरूका अनुसार वन क्षेत्र नजिकका बस्तीहरूमा मानवीय गतिविधि घट्दै जाँदा बाँदरहरू बस्ती केन्द्रित हुँदै गएका छन्, जसले समस्या झन् जटिल बनाएको छ।
ग्रामीण अर्थतन्त्रमा गहिरो असर
कृषि नै मुख्य आम्दानीको स्रोत भएको भोजपुरका ग्रामीण परिवारहरू आर्थिक रूपमा मारमा परेका छन्। युवापुस्ता रोजगारीका लागि बाहिरिएपछि गाउँमा रहेका ज्येष्ठ नागरिक र महिलामाथि खेतीपातीको जिम्मेवारी बढेको छ। तर बाँदर आतंकका कारण उनीहरू पनि निरुत्साहित भएका छन्।
यसको प्रत्यक्ष प्रभाव उत्पादन घट्ने, खाद्य असुरक्षा बढ्ने र स्थानीय बजार प्रणाली कमजोर हुने रूपमा देखिन थालेको छ।
दीर्घकालीन समाधानको माग
स्थानीय सरोकारवालाहरूले बाँदर समस्या समाधानका लागि प्रभावकारी नीति निर्माण, वैज्ञानिक व्यवस्थापन, सामूहिक बाली सुरक्षा प्रणाली, क्षतिपूर्ति व्यवस्था र वैकल्पिक खेती प्रविधिको विकास आवश्यक रहेको बताएका छन्।
स्थानीय तह, वन कार्यालय तथा सम्बन्धित निकायबीच समन्वय गरी ठोस कार्यक्रम सञ्चालन नगरेमा भविष्यमा गाउँ पूर्ण रूपमा रित्तिने र खेतीयोग्य जमिन पूर्ण रूपमा बाँझिने जोखिम बढ्दै जाने किसानहरूको चेतावनी छ।
