ताप्लेजुङ।ताप्लेजुङ को उत्तरी उच्च हिमाली भेगमा बसोबास गर्ने पशुपालकहरू यतिबेला एकै प्रश्नमा अडिएका छन्—“हाम्रो चौँरी कसलाई बेच्ने?” पहाडका हरियाली चौरहरूमा सयौं चौँरी र याक चर्न थाले पनि किसानका अनुहारमा मुस्कान हराउँदै गएको छ। कारण एउटै हो—तिब्बतसँगको परम्परागत पशु व्यापार अझै पूर्ण रूपमा नखुल्नु।
ओलाङचुङगोला, याङ्मा, तोक्पेगोला जस्ता दुर्गम बस्तीका बासिन्दाहरू पुस्तौंदेखि याक र चौँरी पालनमै निर्भर छन्। यहाँ चौँरी केवल जनावर होइन, जीवनयापनको आधार हो। तर पछिल्ला केही वर्षदेखि उनीहरूको यो आधार नै कमजोर बन्दै गएको छ।
फक्ताङलुङ गाउँपालिका–७ का अध्यक्ष छेतेन शेर्पा लामालाई केही समयअघि “चौँरी–याक महोत्सव” आयोजना गर्न सुझाव आयो। उनले सोचे—“महोत्सवले त किसानलाई खुशी बनाउला।” तर जब उनले गाउँका पशुपालकहरूसँग कुरा गरे, उत्तर फरक आयो।
किसानहरूले स्पष्ट भने—“हामीलाई महोत्सव होइन, बजार चाहिन्छ।”
मिख्वाखोला गाउँपालिका–५ का ज्ञान्जे शेर्पाका अनुसार पनि किसानहरूको प्राथमिक माग एउटै छ—चीनसँगको व्यापार पुनः सञ्चालन। सरकारले चौँरी सुधार कार्यक्रम अन्तर्गत अन्य जिल्लाबाट बाछाबाछी ल्याएर वितरण गरे पनि किसानहरू उत्साहित छैनन्। किनभने उत्पादन बढे पनि बिक्रीको बाटो बन्द छ।
तोक्पेगोलाका एक शेर्पा भन्छन्, “हाम्रा चौरहरू त सधैं मेला जस्तै देखिन्छन्, तर बेच्ने ठाउँ छैन।”
उनले सम्झन्छन्—२०२० मा तिब्बतको डिङ्ग्ये बजारमा २० वटा याक बेच्दा उनले प्रति जनावर ९० हजारदेखि १ लाख १० हजार रुपैयाँसम्म कमाएका थिए। त्यो बेला उनी साथीहरूसँग ओम्दोला नाका पार गरेर करिब ५० लाख रुपैयाँ लिएर फर्किएका थिए।
आज भने उनको गोठमा ९५ वटा जनावर तयार छन्, तर बजार छैन।
कोभिड महामारीपछि चीनले नेपाली चौँरी र याक किन्न बन्द गरेपछि व्यापार पूर्ण रूपमा ठप्प जस्तै भएको हो। २०२४ मे २४ मा सीमा खुल्यो भन्ने खबरले किसानमा आशा जगायो, तर व्यवहारमा पशु निर्यात अझै सुरु हुन सकेको छैन।
याक–चौँरीको आयु १५–२० वर्षसम्म हुन्छ, र करिब १२ वर्ष पुगेपछि बिक्रीका लागि उपयुक्त मानिन्छ। त्यसपछि तौल घट्न थाल्छ। पहिले यी जनावर ढुवानीका लागि प्रयोग हुन्थे, तर सडक विस्तार र खच्चडको प्रयोग बढेसँगै त्यो माग पनि घट्दै गएको छ।
जिल्ला पशु सेवा कार्यालयका अनुसार ताप्लेजुङमा १२ हजारभन्दा बढी याक र चौँरी छन्। तर बजार नहुँदा ती सम्पत्ति नै किसानका लागि बोझ बन्न थालेका छन्।
चौँरीको दूधबाट छुर्पी र घ्यू बनाइए पनि त्यो आम्दानीले मात्रै परिवार चलाउन गाह्रो भएको किसानहरू बताउँछन्।
यसैबीच, सीमा क्षेत्रमा भएका बैठकहरूमा यो विषय उठाइए पनि ठोस समाधान निस्किएको छैन। अधिकारीहरूका अनुसार चीन पक्षले रोग नियन्त्रणजस्ता कारण देखाउँदै निर्णय केन्द्र सरकारले गर्नुपर्ने बताउँदै आएको छ।
किसानहरू भन्छन्—“हामीले चुनावमा पनि यो मुद्दा उठायौं, तर समाधान अझै टाढा छ।”
उच्च हिमाली भेगका बासिन्दाहरू अहिले दोहोरो मारमा छन्। एकातिर जंगली जनावरको आक्रमण, अर्कोतिर रोगको जोखिम। २०२४–२०२५ मा मात्रै लम्पी स्किन रोगका कारण तीन हजारभन्दा बढी पशु प्रभावित भएका थिए। अहिले रोग नियन्त्रणमा आएको भनिए पनि किसानको आर्थिक चोट अझै निको भएको छैन।
अन्ततः, ताप्लेजुङका किसानहरूको आवाज स्पष्ट छ—
“हामीलाई पर्व होइन, व्यापार चाहिएको छ। बजार खुल्यो भने हाम्रो जीवन फेरि चल्न सक्छ।”
