लुम्बिनी प्रदेशका विभिन्न जिल्लामा पाटे बाघ देखिन थालेपछि वन्यजन्तु संरक्षण क्षेत्रमा नयाँ उत्साह थपिएको छ। संरक्षित क्षेत्रबाहिर पनि बाघको उपस्थिति अभिलेख हुनु वनजंगलको स्वस्थ पारिस्थितिकीय अवस्थाको संकेत मानिएको छ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयअन्तर्गत प्राणीशास्त्र केन्द्रीय विभागले सञ्चालन गरेको अध्ययनका क्रममा प्रदेशका कपिलवस्तु, दाङ, पाल्पा, अर्घाखाँची, रूपन्देही र पश्चिम नवलपरासी जिल्लामा बाघको उपस्थिति पुष्टि भएको हो। क्यामरा ट्रयापमार्फत गरिएको अध्ययनमा कम्तीमा १४ वटा फरक वयस्क बाघ अभिलेख भएका छन् भने केही स्थानमा एउटै बाघ विभिन्न क्यामरामा दोहोरिएर देखिएका छन्।
अध्ययनका क्रममा सबैभन्दा बढी बाघ कपिलवस्तु र दाङ जिल्लामा देखिएका छन्। कपिलवस्तुका सामुदायिक वन तथा चुरे क्षेत्रका विभिन्न स्थानमा चार वटा बाघ अभिलेख भएका छन् भने दाङमा पनि चार वटा बाघ क्यामरामा कैद भएका छन्। पश्चिम नवलपरासीमा दुई वटा, पाल्पामा दुई वटा र रूपन्देही तथा अर्घाखाँचीमा एक–एक वटा बाघ देखिएको अध्ययन टोलीले जनाएको छ।
तीन महिनादेखि सञ्चालनमा रहेको यस अध्ययनको उद्देश्य वन्यजन्तु, उभयचर र सरिसृपको अवस्थाबारे यथार्थ तथ्यांक संकलन गर्नुका साथै मानव–वन्यजन्तु सहअस्तित्वका लागि आवश्यक आधार तयार गर्नु रहेको अध्ययन टोली संयोजक डा. हरिप्रसाद शर्माले बताए। उनका अनुसार प्राप्त तथ्यांकले भविष्यमा संरक्षण नीति निर्माण तथा व्यवस्थापनमा महत्वपूर्ण सहयोग पुर्याउनेछ।
अध्ययनका लागि विभिन्न वन क्षेत्र, नदी किनार, चुरेका मार्ग तथा वन्यजन्तु आउने सम्भावित बाटोहरूमा क्यामरा जडान गरिएको थियो। हरेक स्थानमा निश्चित दूरी कायम गरी २१ दिनसम्म क्यामरा ट्रयापिङ गरिएको थियो। यस क्रममा बाघसँगै चितुवा, चित्तल, बँदेल, काठेभालु, घोरल लगायतका अन्य वन्यजन्तु पनि अभिलेख भएका छन्।
गैरसंरक्षित क्षेत्रमा समेत बाघ देखिनुले बाघको बासस्थान विस्तार हुँदै गएको संकेत गरेको विज्ञहरू बताउँछन्। चुरे क्षेत्र हुँदै विभिन्न जिल्लाबीच बाघको आवतजावत भइरहेको हुनसक्ने अनुमान गरिएको छ। साथै भारतको सीमावर्ती क्षेत्रमा रहेको सुहेलवा वन्यजन्तु आरक्षबाट पनि बाघ नेपाल प्रवेश गर्ने सम्भावना रहेको अध्ययनमा उल्लेख गरिएको छ।
संरक्षणविद्हरूका अनुसार यस्तो अभिलेखले एकातिर जैविक विविधताको संरक्षणमा सकारात्मक संकेत दिएको छ भने अर्कोतर्फ मानव–बाघ द्वन्द्वको जोखिम पनि बढ्न सक्ने देखिएको छ। त्यसैले वन्यजन्तुको बासस्थान व्यवस्थापन, स्थानीय तहमा सचेतना र प्रभावकारी नीति आवश्यक भएको सरोकारवालाहरूको भनाइ छ।
डब्लूडब्लूएफ नेपालका प्रतिनिधि डा. घनश्याम गुरुङका अनुसार यस अध्ययनले वन्यजन्तुको अवस्था बुझ्न मात्र होइन, पर्यापर्यटन प्रवर्द्धन तथा संरक्षण रणनीति तयार गर्न समेत सहयोग पुग्नेछ। वन तथा वातावरण मन्त्रालयका अधिकारीहरू पनि समयमै द्वन्द्व न्यूनीकरणका उपाय अपनाउनुपर्नेमा जोड दिन्छन्।
यसअघि सन् २०१८ मा रूपन्देही, कपिलवस्तु र पाल्पाको सीमाक्षेत्रमा पहिलोपटक बाघ देखिएको थियो। पछिल्लो राष्ट्रिय गणनाअनुसार नेपालमा पाटे बाघको संख्या ३ सय ५५ पुगेको छ। अब संरक्षित क्षेत्रबाहिर समेत बाघको उपस्थिति बढ्दै जाँदा संरक्षण र व्यवस्थापन दुवै पक्षमा समन्वय आवश्यक देखिएको छ।
