इलाम- इलामको हरियाली पहाडमाथि फैलिएको कन्याम केवल घुम्न जाने पर्यटकीय गन्तव्य मात्र होइन, अब नेपाली चियाको भविष्य कोर्ने थलो बन्ने तयारीमा छ। वर्षौंदेखि बन्दजस्तै अवस्थामा रहेको चिया परीक्षण, प्रवर्धन तथा अनुसन्धान केन्द्र अब सञ्चालनमा आउने निश्चित भएपछि इलामका चिया किसान र उद्योगीमा नयाँ आशा पलाएको छ।
चियाको सुगन्धले परिचित सूर्योदय नगरपालिका–७ कन्याममा निर्माण गरिएको अत्याधुनिक केन्द्र लामो समयदेखि प्राविधिक जनशक्ति र उपकरण अभावमा निष्क्रियजस्तै थियो। करोडौं रुपैयाँ खर्च गरेर बनाइएको भवन प्रयोगविहीन हुँदा आलोचना समेत हुँदै आएको थियो। तर अहिले प्रदेश सरकार, नगरपालिका र सम्बन्धित निकायबीच सहमति जुटेपछि केन्द्रले चाँडै पूर्ण रूपमा काम सुरु गर्ने भएको हो।
यो केन्द्र निर्माणमा कोशी प्रदेश सरकारको ठूलो लगानी छ भने सूर्योदय नगरपालिकाले पनि साझेदारी गरेको छ। आधुनिक प्रयोगशाला, अनुसन्धान कक्ष, सेमिनार हल, अतिथि गृह र प्रशासनिक भवनसहितको संरचना तयार भए पनि आवश्यक दक्ष जनशक्ति नहुँदा सञ्चालनमा ढिलाइ भएको थियो।
अब भने कोशी प्रदेश सरकारको उद्योग, कृषि तथा सहकारी मन्त्रालयले प्राविधिक जनशक्ति र आवश्यक उपकरण उपलब्ध गराउने भएपछि चिया परीक्षण ल्याब सञ्चालनको बाटो खुलेको छ। स्थानीय सरकारका प्रतिनिधिहरूका अनुसार केन्द्र सञ्चालनमा आएपछि नेपाली चियाको गुणस्तर परीक्षण नेपालमै गर्न सकिनेछ।
इलामका चिया किसान लामो समयदेखि एउटा समस्याबाट हैरान थिए— चिया निर्यात गर्दा परीक्षणका लागि भारत निर्भर हुनुपर्ने बाध्यता। विशेषगरी अर्थोडक्स चिया भारत पठाउँदा गुणस्तर परीक्षणमा ढिलाइ हुने, अतिरिक्त खर्च बढ्ने र व्यवसायमा असर पर्ने समस्या उद्योगीले झेल्दै आएका थिए।
अब कन्याममै आधुनिक परीक्षण सुविधा सञ्चालनमा आएपछि चियाको गुणस्तर, रोग, विषादीको मात्रा र उत्पादन प्रक्रियामाथि वैज्ञानिक अध्ययन गर्न सहज हुने अपेक्षा गरिएको छ। यसले नेपाली चियालाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा थप विश्वसनीय बनाउने विश्वास गरिएको छ।
सूर्योदय नगरपालिका र नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा–प्रतिष्ठान (नास्ट) बीचको सहकार्यले केन्द्रलाई अनुसन्धानमूलक बनाउने तयारी गरिएको छ। पहिलो चरणमा चिया बगानको सर्वेक्षण, हरियो पत्तीको परीक्षण, चियामा देखिने रोग र विषादीको अध्ययन सुरु गरिने बताइएको छ।
इलामलाई नेपालको चियाको राजधानी मानिन्छ। यहाँ उत्पादन हुने अर्थोडक्स चिया अहिले विश्वका विभिन्न देशसम्म पुग्न थालेको छ। वार्षिक करोडौं रुपैयाँको कारोबार हुने यो क्षेत्रले हजारौं किसानको जीवन धानेको छ। तर गुणस्तर परीक्षण र अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताको अभावले नेपाली चियाले अझै अपेक्षित बजार विस्तार गर्न सकेको छैन।
स्थानीय व्यवसायीहरू भन्छन्— “अब चियाको परीक्षणका लागि सीमा पारि धाउनुपर्ने अवस्था हट्न सक्छ।” उनीहरूका अनुसार केन्द्र सञ्चालनमा आएपछि किसानदेखि निर्यातकर्तासम्म सबैलाई प्रत्यक्ष फाइदा पुग्नेछ।
कन्यामका हरिया चिया बगानबीच बनेको यो केन्द्र अब केवल भवन मात्र रहने छैन, नेपाली चियाको पहिचान, गुणस्तर र अन्तर्राष्ट्रिय विश्वसनीयताको नयाँ आधार बन्ने अपेक्षा गरिएको छ।
