असार।असार लाग्नासाथ नेपालका गाउँहरूमा एउटा छुट्टै उत्साह देखिन्थ्यो। किसानले हलो जोत्न सुरु गर्थे, खेतमा पानी जम्न थाल्थ्यो र रोपाइँको गीतले गाउँ नै गुञ्जायमान हुन्थ्यो। तर पछिल्ला केही वर्षदेखि यो दृश्य बदलिँदै गएको छ। आकाशतिर हेर्दै पानीको प्रतीक्षा गर्ने किसानहरूको संख्या बढेको छ, जबकि बादलले भने पहिलेजस्तो साथ दिइरहेको छैन।
यस वर्ष पनि मनसुन समयमै नआउँदा धेरै किसान अन्योलमा परे। मौसमविद्हरूले यसको एउटा मुख्य कारण प्रशान्त महासागरमा विकसित हुने जलवायु प्रणाली ‘एलनिनो’ लाई मानेका छन्। समुद्र हजारौं किलोमिटर टाढा भए पनि त्यसको प्रभाव नेपालको खेतबारीसम्म आइपुग्छ भन्ने कुरा अहिले धेरैका लागि नयाँ होइन।
एलनिनो सक्रिय हुँदा प्रशान्त महासागरको सतह सामान्यभन्दा बढी तातिन्छ। यसले विश्वभरको वायुमण्डलीय प्रणालीमा परिवर्तन ल्याउँछ र दक्षिण एसियामा वर्षा गराउने मनसुनी हावाको शक्ति कमजोर बनाउँछ। परिणामस्वरूप नेपालमा मनसुन ढिलो सुरु हुने, वर्षा कम हुने र कतिपय स्थानमा लामो समयसम्म खडेरी पर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ।
नेपालको कृषि अझै पनि ठूलो मात्रामा वर्षामै निर्भर छ। पर्याप्त पानी नपर्दा धान, मकै, कोदो र अन्य खाद्यबालीको उत्पादनमा सीधा असर पर्छ। किसानले समयमै बीउ रोप्न सक्दैनन्, रोपे पनि पर्याप्त पानी नपाउँदा बाली राम्रोसँग बढ्न सक्दैन। उत्पादन घटेपछि त्यसको असर किसानको आम्दानीदेखि राष्ट्रिय अर्थतन्त्रसम्म फैलिन्छ।
खेतमा पानीको अभाव हुनु भनेको केवल बाली सुक्नु मात्र होइन। सिँचाइका स्रोतहरू पनि कमजोर बन्छन्। नदी, खोल्सा, कुवा र मुहानहरू सुक्दै जान्छन्। यस्तो अवस्थामा किसानले डिजेल पम्प प्रयोग गरेर भूमिगत पानी निकाल्नुपर्ने बाध्यता आउँछ, जसले खेतीको लागत झन् बढाइदिन्छ। आम्दानी घट्दै जाने र खर्च बढ्दै जाने यो चक्रले ग्रामीण परिवारलाई आर्थिक रूपमा थप कमजोर बनाउँछ।
एलनिनोको असर पशुपालनमा पनि उत्तिकै गम्भीर हुन्छ। अत्यधिक गर्मीले गाईभैंसी र अन्य पशुमा तनाव बढाउँछ। हरियो घाँसको अभाव, खानेपानीको कमी र बढ्दो तापक्रमका कारण दूध तथा अण्डाको उत्पादन घट्न सक्छ। रोग लाग्ने सम्भावना पनि बढ्छ। यसले पशुपालनमा आधारित परिवारको आम्दानीमा थप दबाब सिर्जना गर्छ।
यसरी कृषि र पशुपालन दुवै क्षेत्रमा एकैपटक समस्या आउँदा ग्रामीण अर्थतन्त्रमा दोहोरो असर पर्छ। गाउँका साना किसान सबैभन्दा बढी प्रभावित हुन्छन्। उत्पादन घटेपछि उनीहरूलाई घर चलाउन कठिन हुन्छ, ऋण बढ्छ र धेरै परिवार वैदेशिक रोजगारी वा अन्य विकल्प खोज्न बाध्य हुन्छन्।
जलवायु परिवर्तनसँगै एलनिनोको प्रभाव झन् चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको देखिन्छ। वर्षा कम हुँदा खाद्यान्न उत्पादन घट्छ र बजारमा आयातित वस्तुको निर्भरता बढ्छ। त्यसैबेला अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा इन्धन र रासायनिक मलको मूल्य बढेमा किसानको समस्या अझ जटिल बन्छ। उत्पादन लागत बढे पनि आम्दानी भने उही अनुपातमा बढ्दैन।
यसको सामाजिक असर पनि कम महत्त्वपूर्ण छैन। ग्रामीण क्षेत्रमा पानीको अभाव हुँदा त्यसको भार धेरैजसो महिलामाथि पर्छ। घरायसी प्रयोजनका लागि पानी ल्याउन उनीहरूले टाढासम्म हिँड्नुपर्ने हुन्छ। यसले उनीहरूको समय, श्रम र आर्थिक गतिविधिमा प्रत्यक्ष असर पार्छ। शिक्षा, आयआर्जन र अन्य अवसरबाट उनीहरू क्रमशः टाढिँदै जान सक्छन्।
नेपालमा हरेक वर्ष कृषि सुधारका योजना सार्वजनिक हुन्छन्। बजेटमा पनि किसानका समस्या समाधान गर्ने प्रतिबद्धता दोहोरिन्छ। तर अधिकांश प्रयास बाली नष्ट भइसकेपछि राहत वितरणमा केन्द्रित हुने गरेको देखिन्छ। जोखिम आउनुअघि तयारी गर्ने संस्कृतिमा भने अझै पर्याप्त ध्यान पुगेको छैन।
जलवायुजन्य चुनौतीसँग जुध्न अब परम्परागत सोच मात्र पर्याप्त छैन। वैज्ञानिक सिँचाइ प्रणाली विस्तार, वर्षाको पानी संकलन गर्ने प्रविधि, पानीको प्रभावकारी व्यवस्थापन र ताप सहन सक्ने बालीका जातको विकासमा लगानी बढाउन आवश्यक छ। किसानलाई समयमै मौसमसम्बन्धी सूचना, प्राविधिक परामर्श र वैकल्पिक खेती प्रणालीबारे प्रशिक्षण दिन सकियो भने सम्भावित क्षति धेरै हदसम्म कम गर्न सकिन्छ।
नेपालको कृषि भविष्य सुरक्षित बनाउन जलवायु परिवर्तनलाई केवल वातावरणीय मुद्दा भनेर हेर्न मिल्दैन। यो खाद्य सुरक्षा, रोजगारी, ग्रामीण विकास र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो। एलनिनोजस्ता प्राकृतिक घटनालाई रोक्न सकिँदैन, तर त्यसका प्रभाव कम गर्ने तयारी भने अवश्य गर्न सकिन्छ।
जब किसानले आकाशतिर हेरेर वर्षाको प्रतीक्षा गर्नु नपर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ, तब मात्र नेपालको कृषि साँच्चिकै जलवायु उत्थानशील बन्नेछ। त्यसका लागि सरकार, वैज्ञानिक, स्थानीय तह र किसान सबैको साझा प्रयास आवश्यक छ। समयमै गरिने तयारीले मात्रै भविष्यका चुनौतीलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।
