सरकार र व्यवसायी भन्छन्– उपभोक्ता आत्तिनुपर्ने अवस्था छैन, कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्नेलाई कारबाही हुन्छ
काठमाडौँ । लगातारको बाढीपहिरोका कारण देशका प्रमुख राजमार्ग तथा सडक अवरुद्ध हुँदा दैनिक उपभोग्य वस्तुको आपूर्ति प्रभावित हुने चिन्ता बढेको छ। विशेषगरी काठमाडौँ उपत्यकामा चाडपर्व नजिकिँदै गर्दा खाद्यान्न अभाव र मूल्यवृद्धि हुने हो कि भन्ने आशंका उपभोक्तामा देखिन थालेको छ।
तर सरकारी स्वामित्वको खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेड र निजी क्षेत्रका व्यवसायीहरूले भने तत्काल खाद्यान्न अभाव हुने अवस्था नरहेको स्पष्ट पारेका छन्। उनीहरूका अनुसार बजार तथा गोदाममा कम्तीमा दुईदेखि तीन महिनासम्म पुग्ने खाद्यान्न मौज्दात रहेकाले सडक अवरोधका कारण तत्काल संकट उत्पन्न नहुने अवस्था छ।
भोटेकोशीसहित विभिन्न नदीमा आएको बाढी तथा देशका विभिन्न क्षेत्रमा गएको पहिरोले सडक र पुलमा ठूलो क्षति पुर्याएको छ। रसुवा, नुवाकोट, धादिङ र गोरखालगायत जिल्लामा सडक पूर्वाधार प्रभावित भएका छन्। त्रिशूली नदीको कटानका कारण नागढुंगा–मुग्लिन सडकखण्डको कृष्णभीरमा समेत सडक अवरुद्ध भएपछि काठमाडौँ जोड्ने प्रमुख मार्ग प्रभावित भएको छ।
यस्तो अवस्थामा चाडपर्वका बेला बजारमा कृत्रिम अभाव सिर्जना हुन सक्ने सम्भावनालाई ध्यानमा राख्दै सरकारले बजार अनुगमनसमेत तीव्र बनाएको छ।
‘खाद्यान्न संकट हुँदैन’
नेपाल खुद्रा व्यापार संघका अध्यक्ष पवित्र बज्राचार्यले सडक अवरुद्ध भए पनि अहिले नै खाद्यान्न अभाव हुने अवस्था नरहेको बताएका छन्।
उनका अनुसार व्यापारीहरूले सामान्यतया दुईदेखि तीन महिनासम्म पुग्ने खाद्यान्न पहिले नै मौज्दात राख्ने भएकाले आपूर्ति केही समय प्रभावित भए पनि तत्काल बजारमा ठूलो असर नपर्ने अवस्था छ।
“दैनिक उपभोगका अत्यावश्यक खाद्यान्नको ठूलो हिस्सा भारतबाट आयात हुन्छ। उत्तरी नाकाबाट मुख्यतः फलफूल तथा सुक्खा फलफूल आउने भएकाले चीनतर्फका सडक अवरुद्ध हुँदैमा प्रमुख खाद्यान्नको आपूर्ति पूर्ण रूपमा रोकिने अवस्था छैन,” बज्राचार्यले बताए।
कृष्णभीरको सडक मर्मतमा लामो समय लागे वैकल्पिक रूपमा हेटौँडा मार्ग प्रयोग गर्न सकिने उनको भनाइ छ। यद्यपि वैकल्पिक सडकमा ठूला मालवाहक सवारीसाधन सञ्चालन गर्न कठिन हुने भएकाले साना गाडीमार्फत ढुवानी गर्नुपर्दा समय र लागत भने बढ्न सक्ने उनले बताए।
सरकारी गोदाममा २६ हजार मेट्रिक टन खाद्यान्न
खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेडले पनि विपद् र चाडपर्वका समयमा खाद्यान्न आपूर्ति सहज बनाउन पर्याप्त तयारी रहेको जनाएको छ।
कम्पनीका सूचना अधिकारी माधव मिश्रका अनुसार हाल कम्पनीसँग करिब २६ हजार मेट्रिक टन खाद्यान्न मौज्दात छ। त्यसमा अधिकांश चामल रहेको छ।
चाडपर्वका बेला माग बढ्ने चिनीको आपूर्ति व्यवस्थापनलाई पनि कम्पनीले प्राथमिकता दिएको छ। नेपालगञ्ज नाकामा १० हजार क्विन्टल चिनी आइसकेको र आन्तरिक रूपमा थप २५ हजार क्विन्टल खरिद प्रक्रियामा रहेको मिश्रले बताए। खरिद प्रक्रिया पूरा भएपछि कम्पनीसँग कुल ३५ हजार क्विन्टल चिनी उपलब्ध हुने उनको भनाइ छ।
विपद् प्रभावित क्षेत्रमा खाद्यान्न आपूर्ति गर्न सरकारले गरेको मागअनुसार पहिलो चरणमा तयारी खाद्यान्नसमेत उपलब्ध गराइसकिएको कम्पनीले जनाएको छ। विश्व खाद्य कार्यक्रमलगायत विभिन्न संघसंस्थाले कम्पनीबाट खाद्यान्न खरिद गरी प्रभावित क्षेत्रमा राहत वितरण गरिरहेका छन्।
वैकल्पिक मार्गबाट काठमाडौँमा खाद्यान्न ल्याउने तयारी
प्रमुख राजमार्ग अवरुद्ध भए पनि खाद्यान्न आपूर्ति रोक्न नदिने गरी वैकल्पिक व्यवस्था मिलाइएको कम्पनीले जनाएको छ।
विराटनगर, लहान, वीरगञ्जलगायत पूर्वी तथा तराई क्षेत्रका गोदाममा पर्याप्त खाद्यान्न मौज्दात रहेकाले आवश्यक परे ती स्थानबाट साना मालवाहक सवारीसाधनमार्फत काठमाडौँ तथा पहाडी क्षेत्रमा खाद्यान्न ढुवानी गर्ने तयारी गरिएको मिश्रले बताए।
उनका अनुसार खाद्यान्न ढुवानीका लागि आवश्यक बजेट तथा स्रोतको अभाव छैन।
यसले सडक अवरोधका कारण आपूर्ति व्यवस्थामा केही कठिनाइ आए पनि तत्कालै खाद्यान्न संकट सिर्जना हुने अवस्था नरहेको सरकारी पक्षको दाबी छ।
चाडपर्वमा कालोबजारी रोक्न विशेष निगरानी
विपद्को मौका छोपेर व्यापारीले सामान लुकाउने, कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने र मूल्य बढाउने जोखिमप्रति भने व्यवसायीहरूले सरकारको ध्यानाकर्षण गराएका छन्।
खुद्रा व्यापार संघका अध्यक्ष बज्राचार्यले विशेषगरी चाडपर्वको समयमा चिनी तथा अन्य दैनिक उपभोग्य वस्तुमा कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने प्रवृत्ति देखिन सक्ने भएकाले नियमनकारी निकायले प्रभावकारी निगरानी गर्नुपर्ने बताए।
यही सम्भावनालाई ध्यानमा राख्दै वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागले बजार अनुगमनलाई थप कडा बनाएको छ।
विभागले काठमाडौँ उपत्यकाका १३ क्षेत्रमा अनुगमनका लागि मन्त्रालयका कर्मचारीसहित करिब ४० जना परिचालन हुने गरी १० वटा विशेष टोली गठन गरेको छ। यसअघि चारवटा टोलीले मात्रै बजार अनुगमन गर्दै आएका थिए।
विभागका सूचना अधिकारी अनिल किराँतीले अहिले बजारमा रहेको अधिकांश सामान पुरानै मौज्दात भएकाले सडक अवरोधलाई बहाना बनाएर मूल्य बढाउन नपाइने स्पष्ट पारे।
उनका अनुसार नयाँ सामानको ढुवानी नभएको र ढुवानी भाडासमेत नबढेको अवस्थामा पुरानै मौज्दातलाई नयाँ मूल्यमा बिक्री गर्नु कालोबजारी मानिनेछ। अनुगमनका क्रममा खरिद तथा बिक्रीका बिल जाँच गरी कैफियत भेटिए तत्काल कानुनी कारबाही गरिने विभागले जनाएको छ।
ग्यास वितरणमा पनि निगरानी
सडक अवरोधका कारण भदौ १० गतेदेखि काठमाडौँ उपत्यकामा खाना पकाउने ग्यासका ठूला ढुवानी साधन तथा डिपोमा नियमित आपूर्ति हुन नसक्दा केही चाप देखिएको छ।
यसलाई व्यवस्थापन गर्न विभागले ग्यास डिपोमा विशेष अनुगमन थालेको छ। उपभोक्ताको नाम र विवरण अभिलेख गरेर मात्र ग्यास वितरण गर्ने व्यवस्था मिलाइएको विभागले जनाएको छ।
एकै व्यक्तिले दोहोर्याएर ग्यास लिन नपाउने तथा नयाँ र विपन्न उपभोक्तालाई प्राथमिकता दिने गरी वितरण प्रणालीलाई नियमन गरिएको छ।
‘आवश्यकताभन्दा बढी सामान नकिनौँ’
सरकार र व्यवसायी दुवैले उपभोक्तालाई अनावश्यक रूपमा खाद्यान्न तथा दैनिक उपभोग्य वस्तु थुपारेर नराख्न आग्रह गरेका छन्।
बजारमा पर्याप्त मौज्दात हुँदाहुँदै उपभोक्ताले त्रसित भएर महिनौँ पुग्ने सामान एकैपटक खरिद गर्दा कृत्रिम माग बढ्न सक्ने र त्यसको प्रत्यक्ष असर न्यून आय भएका परिवारमा पर्ने सरकारी तथा व्यवसायी पक्षको भनाइ छ।
त्यसैले उपभोक्तालाई आवश्यकताअनुसार मात्र सामान खरिद गर्न र बजारमा कुनै व्यापारीले अस्वाभाविक मूल्य लिएको, सामान लुकाएको वा कृत्रिम अभाव सिर्जना गरेको भेटिए सम्बन्धित निकायमा जानकारी गराउन आग्रह गरिएको छ।
आपूर्ति प्रणालीमा चुनौती छ, तर संकटको अवस्था छैन
बाढीपहिरोले सडक र पुलमा क्षति पुर्याएपछि नेपालको आपूर्ति प्रणालीमा चुनौती थपिएको निश्चित छ। तर सरकारी गोदाम तथा निजी बजारमा रहेको मौज्दात, तराई क्षेत्रबाट वैकल्पिक मार्ग हुँदै हुने ढुवानी र बजार अनुगमनलाई प्रभावकारी बनाउन सके तत्काल खाद्यान्न संकट टार्न सकिने देखिन्छ।
अहिलेको मुख्य आवश्यकता भनेको उपभोक्तामा त्रास फैलिन नदिनु, व्यवसायीले अनावश्यक मूल्यवृद्धि नगर्नु र सरकारले आपूर्ति व्यवस्थालाई निरन्तर निगरानीमा राख्नु हो।
चाडपर्वको मुखमा विपद्को परिस्थितिलाई कसैले कृत्रिम अभाव र कालोबजारीको अवसर बनाउन नपाओस् भन्नेमा सरकारी निकाय, व्यवसायी र उपभोक्ता तीनै पक्ष सचेत रहनुपर्ने देखिन्छ।
