सुनसरी । विश्वव्यापी रूपमा फैलिँदै गएको केराको घातक रोग ‘ट्रोपिकल रेस–४ (टीआर–४)’ को जोखिम नेपालमा पनि तीव्र रूपमा बढ्न थालेको भन्दै कृषि विज्ञहरूले समयमै कडा सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेका छन्। रोगले दीर्घकालीन रूपमा उत्पादन प्रणाली नै ध्वस्त पार्न सक्ने भएकाले यसलाई सामान्य रूपमा लिन नहुने उनीहरूको चेतावनी छ।
कोशी र मधेश प्रदेशका सरोकारवालाहरूको सहभागितामा सुनसरीको तरहरामा आयोजित क्षमता अभिवृद्धि कार्यक्रममा विज्ञहरूले टीआर–४ लाई नेपालका लागि उदीयमान कृषि संकटका रूपमा प्रस्तुत गरेका हुन्। संयुक्त राष्ट्रसंघीय निकाय खाद्य तथा कृषि संगठन (एफएओ) को सहयोगमा आयोजित उक्त कार्यक्रममा सरकारी निकाय, अनुसन्धान संस्था तथा प्राविधिक क्षेत्रका प्रतिनिधिहरूले रोगको सम्भावित प्रभावबारे गम्भीर छलफल गरेका थिए।
टीआर–४ ढुसी (फंगस) जन्य रोग हो, जसले विशेषगरी ‘क्याभेन्डिस’ प्रजातिका केरामा गम्भीर क्षति पुर्याउँछ। संक्रमण भएपछि बोट क्रमशः पहेंलिँदै जान्छ, वृद्धि रोकिन्छ र अन्ततः बोट सुक्दै पूर्ण उत्पादन नष्ट हुन्छ। यसको सबैभन्दा चुनौतीपूर्ण पक्ष भनेको माटोमै लामो समयसम्म जीवित रहन सक्ने क्षमता हो, जसले एकपटक संक्रमित क्षेत्रलाई वर्षौँसम्म जोखिममा राख्छ।
विज्ञहरूका अनुसार सन् २०१९ मा दक्षिण एसियामा पहिलोपटक देखिएको यो रोग हाल विश्वका १९ भन्दा बढी देशमा फैलिसकेको छ। प्रमुख केरा उत्पादन गर्ने देशहरूमा यसको प्रकोपले अर्बौँको क्षति गरिसकेको छ। नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा केरा खेती विस्तार हुँदै गइरहेको अवस्थामा यस्तो रोगको जोखिमले कृषि अर्थतन्त्रमा गम्भीर असर पार्न सक्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ।
खुला सिमाना, कृषिजन्य सामग्रीको अव्यवस्थित आवतजावत र जैविक सुरक्षाको कमजोरीलाई टीआर–४ नेपाल भित्रिने मुख्य कारणका रूपमा औंल्याइएको छ। संक्रमित माटो, जुत्ता, कृषि उपकरण तथा सवारी साधनमार्फत यो रोग सजिलै एक स्थानबाट अर्को स्थानमा फैलिन सक्छ। अझैसम्म यसको प्रभावकारी उपचार विधि नभएकाले रोकथाम नै प्रमुख रणनीति हुनुपर्ने विज्ञहरूको जोड छ।
कृषि क्षेत्रका विशेषज्ञहरूले खेतमा प्रयोग हुने उपकरणको नियमित सरसफाइ, संक्रमित क्षेत्रबाट मानिस र सामग्रीको आवतजावतमा कडाइ, प्रारम्भिक चरणमै रोग पहिचान तथा निगरानी प्रणाली सुदृढ बनाउने उपायहरू अवलम्बन गर्नुपर्ने बताएका छन्। साथै, किसानलाई रोगबारे सचेतना अभिवृद्धि गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक रहेको उनीहरूको भनाइ छ।
कार्यक्रममा एफएओका मधेश प्रदेश प्रतिनिधि विवेक आचार्यले रोग नियन्त्रणका लागि अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव र नेपालमा भइरहेका पहलहरूको जानकारी गराएका थिए। उनले प्रभावकारी व्यवस्थापनका लागि स्थानीय तहदेखि संघीय स्तरसम्म समन्वय आवश्यक रहेको बताए।
कृषि अनुसन्धान निर्देशनालय तरहराका निर्देशक डा. राजेन्द्र दराईसहितका विज्ञहरूले समयमै नीतिगत र व्यवहारिक कदम चालिएन भने नेपालमा केरा खेती गम्भीर संकटमा पर्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्। अन्य विज्ञहरूले पनि रोग नियन्त्रणका लागि एकीकृत दृष्टिकोण अपनाउनुपर्नेमा जोड दिएका छन्।
समग्रमा, टीआर–४ ले केवल बालीमा मात्र होइन, किसानको जीविकोपार्जन र राष्ट्रिय कृषि अर्थतन्त्रमै चुनौती सिर्जना गर्न सक्ने संकेत देखिएको छ। त्यसैले राज्य, प्राविधिक र किसानबीच समन्वय गर्दै समयमै प्रभावकारी कदम चाल्नु अपरिहार्य भएको विज्ञहरूको निष्कर्ष छ।
