-डा. केदार कार्की, वरिष्ठ पशु चिकित्सक
काठमाडौं र वरपरका क्षेत्रमा बर्ड फ्लू (एभियन इन्फ्लुएन्जा) को बारम्बार देखिने प्रकोप मुख्यतया व्यावसायिक कुखुरा फार्महरूको उच्च घनत्व, फार्महरूमा कमजोर जैविक सुरक्षा (बायोसेक्युरिटी) उपायहरू, तथा जंगली र प्रवासी चराहरूसँग हुने बारम्बारको सम्पर्कसँग सम्बन्धित छ। नेपालमा कुखुरापालन व्यवसाय तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको अवस्थामा रोग नियन्त्रणका आधारभूत उपायहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयन नहुँदा संक्रमणको जोखिम झन् बढ्दै गएको छ।
मार्च १० देखि १५, २०२६ को अवधिमा कोशी प्रदेशका व्यावसायिक लेयर फार्महरूमा अत्यधिक रोगजनक एभियन इन्फ्लुएन्जा (HPAI) H5N1 का चारवटा प्रकोप पुष्टि भए, जसमा मोरङ जिल्लामा तीन र सुनसरी जिल्लामा एक घटना समावेश थिए। यी प्रकोपहरूले १०,३१६ चराहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा असर गरे भने ३७,६६० चराहरूलाई नष्ट गर्नुपरेको थियो, जसका कारण कुल ४७,९७६ चराहरू प्रभावित भए। संक्रमणको पुष्टि काठमाडौंस्थित केन्द्रीय पशु चिकित्सा प्रयोगशाला (CVL) ले रियल-टाइम रिभर्स ट्रान्सक्रिप्शन पोलिमरेज चेन रियाक्सन (RT-PCR) प्रविधिबाट गरेको थियो।
मार्च १०, २०२६ मा बागमती प्रदेशअन्तर्गत काठमाडौंमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय नजिकै जंगली चरामा पनि संक्रमण देखिएको रिपोर्ट प्राप्त भयो। त्यसको पुष्टि मार्च २१, २०२६ मा ३० वटा घरेलु काग (Corvus splendens) मा HPAI H5N1 सकारात्मक परीक्षण भएपछि भएको थियो। प्रभावित बथानहरू, जसको उमेर ४ देखि ७५ हप्तासम्म थियो, मा गम्भीर क्लिनिकल लक्षणहरू देखिएका थिए र फार्महरूमा छोटो समयमै ठूलो संख्यामा मृत्यु भएको थियो। त्यसपछि मार्च २२, २०२६ मा झापा जिल्लाको दमक–१० मा अर्को प्रकोप पुष्टि भयो, जसका कारण कडा आवागमन नियन्त्रण, जैविक सुरक्षा सुदृढीकरण तथा करिब १३,००० कुखुराको योजनाबद्ध रूपमा नष्ट गर्ने कार्य सुरु गरिएको थियो।
अधिकारीहरूले स्ट्याम्पिङ–आउट नीति, संक्रमित सामग्रीको विनाश, कडा आवागमन प्रतिबन्ध तथा व्यापक कीटाणुशोधन कार्यक्रम लागू गरेका छन्। साथै, रोगको जुनोटिक (जनावरबाट मानिसमा सर्न सक्ने) जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै सर्वसाधारणलाई उच्च सतर्कता अपनाउन आग्रह गरिएको छ। व्यावसायिक कुखुरा र जंगली चराहरू दुवैमा H5N1 भाइरसको एकै समयमा पहिचान हुनु भाइरस वातावरणमा सक्रिय रूपमा परिसंचरण भइरहेको संकेत हो। जंगली चराहरूले प्रत्यक्ष सम्पर्क वा फोमाइट (दूषित वस्तु तथा उपकरण) मार्फत फार्महरूमा संक्रमण भित्र्याउने सम्भावित वाहकको भूमिका खेल्न सक्छन्।
प्रभावित क्षेत्रहरू नजिक रहेका अग्ला रूखहरू तथा जंगली चराहरूको नियमित उपस्थितिले वन्यजन्तु र फार्मबीचको सम्पर्क रोक्न अपनाइएका जैविक सुरक्षा उपायहरू पर्याप्त प्रभावकारी नभएको देखाएको छ। प्रारम्भिक रूपमा मार्च १५, २०२६ मा करिब १०० चराको मृत्यु भएको रिपोर्ट गरिए पनि केही दिनभित्रै विभिन्न उमेर समूहका चराहरूमा संक्रमण फैलिएको थियो, जसले घना कुखुरा जनसंख्यामा भाइरसको तीव्र प्रसारण क्षमता देखाउँछ। कोशी प्रदेशका तीन जिल्लामा देखिएको भौगोलिक फैलावटले जंगली चराबाट बारम्बार संक्रमण भित्रिएको वा दूषित उपकरण, सवारीसाधन, दाना तथा मानिसमार्फत फार्मदेखि फार्ममा संक्रमण सरेको सम्भावना देखाउँछ।
काठमाडौंको शहरी क्षेत्रमा संक्रमण पुष्टि हुनु कोशी प्रदेशका ग्रामीण प्रकोप केन्द्रहरूबाट रोगको व्यापक भौगोलिक विस्तार भएको संकेत हो। शहरी क्षेत्रमा संक्रमण देखिनुले बजारमा काम गर्ने व्यक्तिहरू, कुखुरापालक किसानहरू तथा संक्रमित कागहरूको नजिक बसोबास गर्ने समुदायमा जोखिम बढाएको छ। नेपालको निदान क्षमता अझै पनि सीमित रहेको छ, किनकि अधिकांश नमूनाहरूको अन्तिम पुष्टि काठमाडौंस्थित केन्द्रीय प्रयोगशालाबाट गर्नुपर्ने अवस्था छ। यसले रोग पहिचान र नियन्त्रणमा ढिलाइ हुन सक्छ। विराटनगरस्थित पशु रोग अनुसन्धान प्रयोगशालामा दैनिक पाँचदेखि सात जना किसानहरूले परीक्षणका लागि मरेका कुखुराहरू ल्याइरहेको तथ्यले रोगको वास्तविक अवस्था रिपोर्ट गरिएका तथ्याङ्कभन्दा बढी हुन सक्ने संकेत गर्छ।
नेपालमा HPAI H5N1 पहिलो पटक सन् २००९ मा पहिचान गरिएको थियो। जुन ३०, २०२५ मा देशलाई बर्ड फ्लू मुक्त घोषणा गरिएपछि हालको प्रकोप पुनः सुनसरी जिल्लाबाट सुरु भएको हो। हाल चार फार्ममा रिपोर्ट भएका १०,३१६ केसहरू सन् २०१३ को चरम अवस्था, जसमा २०१ वटा प्रकोप रिपोर्ट भएका थिए, तथा सन् २०२२ को प्रकोपभन्दा कम छन्। सन् २०२२ को प्रकोपले १५ जिल्लालाई प्रभावित पार्दै ६ लाखभन्दा बढी चराहरू नष्ट गरेको थियो। यद्यपि हालको प्रकोपमा जंगली चराहरूको संलग्नता र संक्रमणको द्रुत भौगोलिक विस्तारले नियन्त्रण उपायहरू प्रभावकारी रूपमा लागू नगरिएमा अवस्था थप गम्भीर हुन सक्ने संकेत गर्दछ।
मार्च महिनामा देखिएको यो प्रकोप नेपालको स्थापित मौसमी प्रवृत्तिसँग मेल खान्छ, जहाँ जाडो मौसममा HPAI H5N1 को प्रकोप हुने सम्भावना करिब पाँच गुणा बढी हुन्छ। नेपाल वसन्त ऋतुमा प्रवेश गरेसँगै संक्रमणको दबाब केही कम हुन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ। तथापि, स्तनधारी जनावरहरूलाई समेत संक्रमित गर्न सक्ने क्लेड २.३.२.१a H5N1 भाइरसको पहिचानले थप चिन्ता बढाएको छ। यही क्लेडसँग सम्बन्धित संक्रमणका कारण सन् २०१९ मा नेपालमा पहिलो मानव मृत्यु भएको थियो। बंगलादेश र नेपालमा सन् २०१५–२०१९ बीच मानव संक्रमणमा देखिएको यो क्लेड सन् २०२४–२०२५ मा भारतमा मानिस र बिरालोहरूमा भेटिएको भाइरससँग आनुवंशिक रूपमा धेरै मिल्दोजुल्दो रहेको बताइएको छ। यो भाइरस कुखुरामा अत्यधिक रोगजनक मानिन्छ र कतिपय अवस्थामा ५० प्रतिशतसम्म मृत्युदर गराउन सक्छ। पुष्टि भएका मानव संक्रमणहरूमा यसको अनुमानित केस मृत्युदर करिब ६० प्रतिशत रहेको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
एसियाका अन्य देशहरूमा पनि HPAI H5N1 को चुनौती कायम छ। दक्षिण कोरियाले हालै विश्व पशु स्वास्थ्य संगठनलाई थप २१ वटा प्रकोपको जानकारी दिएको छ, जसले फेब्रुअरी ६ देखि मार्च ३१ सम्म २५.५ लाखभन्दा बढी व्यावसायिक चराहरूलाई प्रभावित गरेको थियो। सन् २०२५ को सेप्टेम्बरमा पहिलो केस पुष्टि भएयता त्यहाँ ५६ वटा परिसरमा ६० लाखभन्दा बढी कुखुरा प्रभावित भएका छन्। फिलिपिन्समा पनि तीन क्षेत्रका १० वटा कुखुरा फार्ममा H5N1 सम्बन्धित प्रकोप जारी छ, यद्यपि मार्चको मध्यतिरको अवस्थाको तुलनामा प्रभावित फार्महरूको संख्या घटेको छ। इजरायलमा हालै तीनवटा जंगली चरामा H5N1 पुष्टि भएको छ भने कम्बोडियाको ओड्डार मिन्चे प्रान्तमा पाँचवटा घरपालुवा चरामा पनि यही भाइरस भेटिएको छ।
हालको प्रकोपका प्रमुख जोखिम कारकहरूमा कमजोर फार्म जैविक सुरक्षा, व्यावसायिक फार्महरूको उच्च घनत्व, वन्यजन्तु–फार्म अन्तरसम्बन्ध, अनौपचारिक सीमापार कुखुरा व्यापार तथा कमजोर फोहोर व्यवस्थापन प्रमुख छन्। धेरै फार्महरूमा पर्याप्त बारबन्देज छैन, फुटबाथको प्रयोग नियमित हुँदैन, आगन्तुक र सवारीसाधनहरूको प्रवेशमा नियन्त्रण छैन, र अण्डाका टोकरी तथा उपकरणहरू उचित रूपमा कीटाणुशोधन नगरी पुनः प्रयोग गरिन्छ। फार्महरू एकअर्कासँग निकै नजिक हुनु, साझा उपकरण तथा दाना ढुवानीको प्रयोग हुनु तथा उपचार नगरिएको खोलाको पानी प्रयोग गरिनु संक्रमण फैलिने महत्वपूर्ण कारणहरू हुन्। नेपाल मध्य एसियाली प्रवासी चरा उडान मार्गमा पर्ने भएकाले प्रवासी चराहरूले पनि भाइरसको प्रवेश र प्रसारणमा भूमिका खेल्न सक्छन्।
भारतसँगको खुला सीमा र न्यून पशु स्वास्थ्य निगरानीसहित सञ्चालन हुने अनौपचारिक कुखुरा व्यापारले H5N1 भाइरसको पुनः प्रवेशका लागि स्थायी जोखिम सिर्जना गरेको छ। कोशी र बागमती प्रदेश बाहेक अन्य प्रदेशहरूमा संक्रमण देखिनु, कुखुरा फार्मका कामदार वा नियन्त्रण टोलीका सदस्यहरूमा संक्रमण देखापर्नु, जंगली चराहरूको निरन्तर मृत्यु हुनु वा पछाडिका घरायसी कुखुरा बथानहरूमा संक्रमण पुष्टि हुनु स्थिति थप गम्भीर बन्दै गएको संकेत हुनेछ। नेपालका छिद्रपूर्ण सीमाना र सीमित निगरानी प्रणालीले पत्ता नलागेको संक्रमण फैलिने सम्भावना बढाउँछन्।
हालसम्म नेपालका झापा, इलाम, पाँचथर र सुनसरी जिल्लामा एभियन इन्फ्लुएन्जाको प्रकोप पहिचान गरिएको छ भने काठमाडौं उपत्यकामा पनि थप केसहरू पुष्टि भएका छन्। पूर्वी जिल्लाहरू तथा काठमाडौंका चराहरूमा H5N1 स्ट्रेनको संक्रमण पुष्टि भएको छ। आजसम्म मानवमा एभियन इन्फ्लुएन्जाको कुनै पुष्टि भएको केस रिपोर्ट गरिएको छैन, तर केही व्यावसायिक बथानहरू प्रभावित भएका छन्। अधिकारीहरूले संक्रमित बथानहरू नष्ट गर्ने, निगरानी तीव्र बनाउने तथा नियन्त्रण कार्यक्रमहरू लागू गर्ने कार्य जारी राखेका छन्। सर्वसाधारणलाई चरा वा चराको दिसासँग प्रत्यक्ष सम्पर्क नगर्न, नाङ्गो हातले मृत चराहरू नछुन र व्यक्तिगत सरसफाइका उपायहरू कडाइका साथ पालना गर्न सल्लाह दिइएको छ। विशेषगरी साना बालबालिका, गर्भवती महिला, कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएका व्यक्ति तथा दीर्घकालीन रोगबाट ग्रसित व्यक्तिहरूले सम्भावित संक्रमण स्रोतहरूसँगको सम्पर्क सकेसम्म कम गर्नु आवश्यक छ। हाल मानव संक्रमण पुष्टि नभए पनि भाइरसको निरन्तर परिसंचरण र यसको जुनोटिक क्षमताले सतर्कता, प्रभावकारी जैविक सुरक्षा तथा निरन्तर निगरानीलाई अत्यन्तै महत्वपूर्ण बनाएको छ।
