पाँचथर र इलामका पहाडी गाउँपालिकाहरूले कृषिमा नयाँ ऊर्जा भरेका छन्। धान, मकै, आलु जस्ता बालीमा असाधारण उत्पादन गर्ने किसानलाई नगद पुरस्कार र सम्मान प्रदान गर्ने नीतिले बाँझिँदै गएका खेत फेरि हरियाली बन्न थालेका छन्। यसले किसानलाई मात्रै होइन, स्थानीय अर्थतन्त्रलाई पनि नयाँ गति दिएको छ।
पाँचथरको फाल्गुनन्द गाउँपालिकाले ५० मुरीभन्दा बढी धान फलाउने किसानलाई नगद पुरस्कार दिने व्यवस्था गरेको छ। एक सय मुरी नाघ्ने उत्पादन गरेमा ५० हजार रुपैयाँसम्म पुरस्कार पाइन्छ। यही नीतिले यहाँका किसानहरू परम्परागत सोच तोडेर कम क्षेत्रफलमा बढी उत्पादनतर्फ आकर्षित भएका छन्।
फाल्गुनन्द–७ का २९ वर्षीय किसान दिप्सन चेम्जोङ यस वर्ष उदाहरणीय बनेका छन्। आफ्नै १० रोपनी र थप अधियाँ–कुतमा लिएको जमिनमा खेती गरेर उनले २ सय २९ मुरी ५ पाथी धान उत्पादन गरे। पहाडी पाखो जमिनमा औसतभन्दा धेरै गुणा बढी उत्पादन गरेपछि उनी गाउँपालिकाको सर्वोत्कृष्ट किसान बनेका छन्।
यस्तै, फाल्गुनन्द–१ का मकरबहादुर तामाङले पनि निरन्तर उच्च उत्पादन गर्दै आएका छन्। यस वर्ष १ सय ५८ मुरीभन्दा बढी धान फलाएका उनले अघिल्ला वर्षहरूमा समेत सर्वोत्कृष्ट किसानको उपाधि जितेका थिए। आफ्नै नाममा थोरै जमिन भए पनि बाँझो हुन लागेका खेत उपयोग गरेर उनले उत्पादन बढाउँदै आएका छन्।
यहाँका अधिकांश किसानको खेत खोलाको बगर र भिरालो पाखामा छन्। यस्ता कठिन भूगोलमा पनि उत्पादन बढ्नुको मुख्य कारण स्थानीय तहले ल्याएको पुरस्कार नीति हो। किसानहरू भन्छन्—पहिले आफ्नो नाम गाउँमै सीमित थियो, अहिले देशभर धेरै धान फलाउने किसानका रूपमा चिनिन थालेका छन्।
गाउँपालिकाका अनुसार युवा पलायन र खेतीयोग्य जमिन बाँझिने समस्या बढेपछि यो नीति सुरु गरिएको हो। धान उत्पादनको यथार्थ मूल्यांकन गर्न जनप्रतिनिधि र कर्मचारी स्वयं खेतमै पुगेर लेखाजोखा गर्छन्। उत्पादन पुष्टि भएपछि सार्वजनिक कार्यक्रममार्फत सामूहिक सम्मान र पुरस्कार वितरण गरिन्छ।
यस नीतिको प्रभाव स्पष्ट देखिएको छ। २०८० सालमा ५० मुरीभन्दा बढी धान फलाउने किसानको संख्या २९ थियो भने अहिले त्यो संख्या ५८ पुगेको छ।
पाँचथरकै मिक्लाजुङ गाउँपालिकाले पनि २०७६ सालदेखि किसान प्रोत्साहन कार्यक्रम निरन्तर सञ्चालन गर्दै आएको छ। यहाँ ४० मुरीभन्दा बढी धान उत्पादन गर्ने परिवारलाई एक लाख रुपैयाँ पुरस्कार दिइन्छ। धानसँगै मकै र आलु उत्पादन गर्ने किसानलाई पनि मापदण्ड तोकेर नगद प्रोत्साहन प्रदान गरिन्छ।
इलामको रोङ गाउँपालिकाले भने ‘गुरु किसान’ अवधारणामार्फत कम जमिनमा बढी उत्पादन गर्ने किसानलाई अघि सारेको छ। थोरै क्षेत्रफलमै उल्लेख्य उत्पादन गर्ने किसानलाई छनोट गरी तालिम, औजार र प्राविधिक सहयोग दिइँदै आएको छ। यसले किसानबीच स्वस्थ प्रतिस्पर्धा र निरन्तर उत्पादन वृद्धि गराएको छ।
स्थानीय तहका यी पहलले देखाएको छ—सही नीति, सम्मान र प्रोत्साहन मिले पहाडका पाखा पनि उर्बर बन्न सक्छन्, र किसानको पहिचान खेतीबाटै स्थापित हुन सक्छ।
