रुपन्देहीको भैरहवा आसपासका तराई क्षेत्रका बस्तीहरूमा बढ्दै गएको मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वलाई कम गर्ने उद्देश्यले नयाँ प्रविधिको प्रयोग सुरु गरिएको छ। बाघ र चितुवाजस्ता ठूला सिकारी जनावरलाई बस्ती नजिक आउन नदिने उपायस्वरूप ‘कृत्रिम गन्ध सङ्केत’ प्रयोगमा ल्याइएको हो, जसले जनावरको प्राकृतिक व्यवहारलाई नै उपयोग गरेर समाधान खोज्ने प्रयास गर्छ।
यो प्रविधि विश्व “वन्यजन्तु कोष” को सहयोगमा सञ्चालन भइरहेको तराई भूपरिधि तथा संरक्षण कार्यक्रमअन्तर्गत परीक्षण भइरहेको छ। कार्यक्रमका प्रबन्धक भरत भट्टका अनुसार, बाघ र चितुवाले आफ्नो क्षेत्र निर्धारण गर्दा गन्धमार्फत सन्देश दिने गर्छन्। यही व्यवहारलाई नक्कल गर्दै कृत्रिम गन्ध प्रयोग गर्दा जनावरले आफ्नो क्षेत्रमा अर्को प्रतिस्पर्धी आएको ठान्छन् र त्यहाँबाट टाढा सर्ने सम्भावना बढ्छ।
यसका लागि करिब ३० वटा रणनीतिक स्थानमा क्यामेरा (दृश्य सङ्ग्रह यन्त्र) र विशेष ‘गन्ध वितरण यन्त्र’ जडान गरिएको छ। ती उपकरणहरूले निश्चित समयसम्म गन्ध फैलाउँछन्, जसले वन्यजन्तुलाई बस्ती क्षेत्रमा प्रवेश नगर्न प्रेरित गर्छ। वैज्ञानिकहरूको भनाइमा प्रयोग गरिएका गन्धहरू मानिस र जनावर दुवैका लागि सुरक्षित छन्।
प्रारम्भिक परीक्षणहरू उत्साहजनक देखिएका छन्। केही विशेष गन्धहरूले चितुवा र बाघलाई प्रभावकारी रूपमा रोक्न सफल भएको तथ्याङ्कले देखाएको छ। अहिले थप नयाँ गन्धहरूको परीक्षण जारी छ, जसले भविष्यमा अझ प्रभावकारी संयोजन पत्ता लगाउने अपेक्षा गरिएको छ।
परियोजना पाँच वर्षको अनुसन्धान अवधिमा सञ्चालन हुने योजना छ। कार्यक्रम अधिकृत प्रतीक शाहका अनुसार, “हाम्रो मुख्य लक्ष्य वन्यजन्तुलाई सुरक्षित दूरीमा राख्दै मानव बस्तीलाई सुरक्षित बनाउनु हो।” उनका अनुसार यदि यो प्रविधि सफल भयो भने तारबारजस्ता महँगा भौतिक संरचनामा निर्भरता घट्न सक्छ।
खाता करिडोर क्षेत्रमा जडान गरिएका स्वचालित क्यामेराहरूले वन्यजन्तुको गतिविधि, आवाज र व्यवहार निरन्तर रेकर्ड (अभिलेखीकरण) गरिरहेका छन्। यसले कुन गन्ध कत्तिको प्रभावकारी छ भन्ने मूल्याङ्कन गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ। प्रयोगमा ल्याइएको ‘टी’ आकारको पाइपमा राखिएको रसायन एक महिनासम्म सक्रिय रहने बताइएको छ।
स्थानीय समुदायमा पनि यस प्रविधिले सकारात्मक प्रभाव पारेको देखिन्छ। खाता सामुदायिक वन समन्वय समितिका प्राविधिक खगेन्द्र थापाका अनुसार, आधुनिक क्यामेरा प्रणालीले सानो आवाजदेखि लिएर ३० सेकेन्डसम्मको भिडियो (चलचित्र दृश्य) कैद गर्न सक्छ, जसले निगरानीलाई अझ प्रभावकारी बनाएको छ।
यससँगै संरक्षणका अन्य पहलहरू पनि अघि बढिरहेका छन्।बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र सिमसार क्षेत्र निर्माण, घाँसेमैदान व्यवस्थापन, सौर्य ऊर्जामा आधारित पानी आपूर्ति प्रणाली र निगरानीका लागि ‘स्पाइक क्यामेरा’ (काँडेदार सुरक्षा क्यामेरा) जडानजस्ता काम भइरहेका छन्।
पछिल्ला वर्षहरूमा तराईका विभिन्न जिल्लामा वन्यजन्तु बस्तीमा पसेका घटनाहरू बढ्दै जाँदा मानव क्षति र त्रास पनि बढेको छ। यस्तो अवस्थामा प्रविधिमा आधारित समाधानले दीर्घकालीन रूपमा मानव र वन्यजन्तुबीच सहअस्तित्व कायम गर्न मद्दत पुर्याउने विश्वास गरिएको छ। यदि यो मोडेल सफल भयो भने देशका अन्य प्रभावित क्षेत्रमा पनि विस्तार गरिने योजना छ।
