पर्वत। बिहानको घाम कालीगण्डकीको किनारमा विस्तारै फैलिँदै थियो। केराका हरिया बोटहरू हावासँगै हल्का–हल्का हल्लिरहेका थिए। बोटमा झुन्डिएका पहेँलिँदै गरेका केराका घार हेर्दा छविलाल पौडेलको अनुहारमा मुस्कान छाउँछ। यही मुस्कानका लागि उनले कहिल्यै हजारौं किलोमिटर टाढा विदेशी भूमिमा पसिना बगाएका थिए। आज भने आफ्नै गाउँ, आफ्नै माटो र आफ्नै बारीले उनलाई त्योभन्दा ठूलो सन्तुष्टि दिएको छ।
पर्वत जिल्लाका धेरै किसानका लागि केरा अब सामान्य फल मात्र होइन, आर्थिक रूपान्तरणको माध्यम बनेको छ। एक समय बाँझो छाडिएका जमिनहरू अहिले हराभरा केरा बगैँचामा परिणत भएका छन्। परम्परागत खेतीबाट अपेक्षित आम्दानी नआएपछि धेरै किसानले नयाँ सम्भावनाको खोजी गरे, र त्यो सम्भावना उनीहरूले केरामा भेट्टाए।
फलेबासका छविलाल पौडेल पनि त्यही परिवर्तनका एक पात्र हुन्। वैदेशिक रोजगारीका लागि दक्षिण कोरिया पुगेका उनी केही वर्षपछि गाउँ फर्किए। विदेशमा कमाएको अनुभव र आत्मविश्वासलाई आफ्नै गाउँको माटोसँग जोड्ने निर्णय गरे। सुरुमा धेरैले उनको योजना सफल होला भन्ने विश्वास गरेका थिएनन्। बाँदरले सताउने र खेती हुन छाडेको जमिनमा उनले केरा रोपे।
समयसँगै त्यही जमिन उनको सफलताको आधार बन्यो।
आज उनका बगैँचामा उत्पादन भएको केरा खेतबाटै बिक्री हुन्छ। व्यापारी आफैं बारीसम्म पुग्छन्। बजार खोज्दै हिँड्नुपर्ने झन्झट छैन। वार्षिक रूपमा लाखौं रुपैयाँ आम्दानी भएपछि उनले कृषि नै सम्मानजनक पेशा बन्न सक्छ भन्ने प्रमाण दिएका छन्। अब उनी केरामै सीमित छैनन्। उत्पादन विविधीकरण गर्दै खरबुजा खेतीको तयारीमा पनि जुटेका छन्।
यस्तै अर्को कथा जलजलाका खेमबहादुर केसीको पनि छ।
कतार र मलेसियामा वर्षौं बिताएका उनले विदेशमा कमाइ त गरे, तर परिवारसँग बिताउन नपाएको समय कहिल्यै फर्किएन। गाउँ फर्किएपछि उनले केरालाई रोजे। अहिले आफ्नै बारीमा हुर्किएका केराका घार बेचेर उनले परिवारसँगै बसेर सम्मानजनक आम्दानी गरिरहेका छन्।
उनका लागि सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि रकम मात्र होइन, आफ्नै गाउँमा आफ्नै मेहनतको फल देख्नु हो।
उनी भन्छन्, “विदेशमा कमाइ थियो, तर आफ्नोपन थिएन। अहिले बिहान आफ्नै बारीमा पुग्छु, बेलुका आफ्नै परिवारसँग बस्छु। यही खुसी पैसाले मात्रै किन्न सकिँदैन।”
केसीजस्ता धेरै किसानको अनुभव एउटै छ। धान, मकै वा गहुँभन्दा केराले कम समयमै राम्रो प्रतिफल दिन थालेपछि गाउँका अन्य किसान पनि यसतर्फ आकर्षित भएका छन्। पहाडी भिरालो जमिनमा समेत राम्रो उत्पादन हुने भएकाले यसको विस्तार वर्षेनी बढिरहेको छ।
कुश्माका युवा कृषक रामकृष्ण दास वैरागीले पनि केही वर्षअघि सुरु गरेको केरा खेतीलाई अहिले ठूलो व्यवसायमा रूपान्तरण गरिसकेका छन्। पशुपालनसँगै केरा उत्पादनलाई जोडेर उनले गाउँमै रोजगारी सिर्जना गरेका छन्। युवाहरू विदेशिनु मात्र विकल्प होइन भन्ने सन्देश उनको कामले दिएको छ।
यद्यपि चुनौतीहरू अझै बाँकी छन्। पर्याप्त सिँचाइको अभाव, कृषि सडकको कमी र उत्पादन ढुवानीको समस्या किसानका साझा गुनासा हुन्। धेरैले खेती विस्तार गर्न चाहँदा पनि पूर्वाधारको अभावले गति लिन सकेका छैनन्।
कृषि प्राविधिकहरू भने पर्वतको माटो र हावापानी केरा उत्पादनका लागि निकै अनुकूल रहेको बताउँछन्। उन्नत बिरुवा, प्राविधिक परामर्श र रोग व्यवस्थापनमा सहयोग बढ्दै जाँदा किसानको आत्मविश्वास पनि बढेको छ। यही कारणले पछिल्ला वर्षहरूमा जिल्लाभर व्यावसायिक केरा खेती विस्तार भइरहेको छ।
कहिल्यै विदेश जाने सपना देख्ने युवाहरू आज आफ्नै गाउँमा फलिरहेका केराका बोट हेरेर नयाँ सपना बुन्न थालेका छन्। उनीहरूको कथा केवल खेतीको कथा होइन, आफ्नै माटोमा सम्भावना खोज्ने साहसको कथा हो। विदेशको पसिनाभन्दा आफ्नै बारीको मिठास ठूलो हुन सक्छ भन्ने विश्वास अहिले पर्वतका हरिया केरा बगैँचाले प्रत्येक दिन प्रमाणित गरिरहेका छन्।
