इलामको माङसेबुङ–२ का देशराज लिम्बूका लागि अदुवा अब केवल खेतमा फल्ने बाली रहेन। घरखर्च चलाउनेदेखि अर्को वर्षको खेतीका लागि लगानी जुटाउने माध्यमसमेत बनेको छ।
गत वर्ष पाँच रोपनी जमिनमा लगाएको अदुवाबाट उनले ९० मन उत्पादन निकाले। त्यसमध्ये २० मन अर्को सिजनका लागि बीउ छुट्याए र बाँकी ७० मन बजारमा बिक्री गरे। प्रतिमन ४ हजार ५ सय रुपैयाँका दरले बिक्री गर्दा उनको हातमा ३ लाख १५ हजार रुपैयाँ आयो।
“भाउ राम्रो थियो, उत्पादन पनि राम्रो भयो। त्यसैले आम्दानी पनि राम्रै भयो,” लिम्बूले भने।
अदुवाबाट आएको यही आम्दानीले उनलाई यस वर्ष अझ ठूलो लक्ष्य राख्ने हौसला दिएको छ। उनले २० मन बीउ लगाइसकेका छन् र यसपटक करिब १२० मनसम्म उत्पादन निकाल्ने अपेक्षा गरेका छन्। गत वर्षकै हाराहारीमा मूल्य कायम रहे पाँच लाख रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी हुने उनको अनुमान छ।
लिम्बूको कथा माङसेबुङमा अहिले एक्लो उदाहरण होइन। राम्रो मूल्य पाउन थालेपछि जिल्लाका धेरै किसानले अदुवालाई परम्परागत खेतीभन्दा व्यावसायिक आम्दानीको स्रोतका रूपमा हेर्न थालेका छन्।
घर चलाउनेदेखि बचत गर्ने योजनासम्म
माङसेबुङ–२ कै राजकुमार राईका लागि पनि अदुवा परिवारको अर्थतन्त्रसँग जोडिएको बाली हो।
गत वर्ष उनले ५० मन अदुवा प्रतिमन ४ हजार रुपैयाँका दरले बिक्री गरे। त्यसबाट करिब २ लाख रुपैयाँ आम्दानी भयो। यही आम्दानीले घरको दैनिक खर्चदेखि छोराछोरीको पढाइसम्म धान्न सहयोग पुगेको उनी बताउँछन्।
यस वर्ष उनले २० मन बीउ रोपेका छन्। खेतीको क्षेत्र बढाउँदै लगेका राई अब अदुवाबाट घरखर्च मात्रै होइन, केही रकम बचत गर्ने योजनामा छन्।
“घर चलाउन र बालबालिकाको पढाइमा अदुवाको आम्दानीले ठूलो सहयोग गरेको छ,” उनले भने, “खेती बढाउँदै लगेपछि अब केही रकम बचाउन सकिएला भन्ने आशा छ।”
यही आशाले माङसेबुङ–३ का तेजु राईलाई पनि व्यावसायिक अदुवा खेतीतर्फ तानेको छ।
उनले यस वर्ष ६० मन बीउ रोपेका छन्। करिब १० रोपनीमा खेती विस्तार गरेका राईका अनुसार गाउँमा अदुवाबाट राम्रो आम्दानी हुन थालेपछि किसानको ध्यान यसतर्फ बढेको हो।
धान तथा अन्य परम्परागत बालीबाट हुने आम्दानीको तुलनामा अदुवाबाट बढी प्रतिफल पाउने सम्भावना देखेपछि किसानले जमिनको उपयोगसमेत परिवर्तन गर्न थालेका छन्।
किन बढ्दैछ अदुवाप्रतिको आकर्षण?
इलाममा अदुवा नयाँ बाली होइन। तर पछिल्ला वर्षमा यसको बजार मूल्यले किसानको निर्णयमा ठूलो भूमिका खेलेको देखिन्छ।
कृषि ज्ञान केन्द्रसँग सम्बन्धित विवरणअनुसार इलामका प्रायः सबै स्थानीय तहमा अदुवा खेती हुँदै आएको छ। समुद्री सतहबाट करिब ९०० देखि १,५०० मिटर उचाइसम्मको भूभाग अदुवा उत्पादनका लागि उपयुक्त मानिन्छ। जिल्लामा ठूलो, मझौला र साना आकारका विभिन्न प्रकारका अदुवा खेती हुँदै आएको छ।
इलामसँगै बिब्ल्याँटे, मङ्गलबारे, गजुरमुखी, चतुरे, माङसेबुङ, फिक्कल, पशुपतिनगरलगायतका बजारमा अदुवाको कारोबार हुने गरेको छ। मुख्य उत्पादनको बिक्री कात्तिकतिर सुरु भएर जेठसम्म चल्ने गरेको कृषि क्षेत्रसम्बन्धी विवरणले देखाउँछ।
अर्थात् किसानका लागि अदुवा खेतमा उत्पादन हुने बाली मात्रै होइन, वर्षको निश्चित समयसम्म नगदमा बदलिने कृषि सम्पत्तिसमेत हो।
भाउले किसानको मन बदल्छ
अदुवाको बजार मूल्य भने सधैं एउटै रहँदैन। विगतमा निर्यातमा देखिएका अवरोधले किसानले निकै कम मूल्यमा उत्पादन बेच्नुपरेका उदाहरण छन्। केही वर्षअघि इलाममा अदुवाको मूल्य प्रतिमन एक हजार रुपैयाँसम्म झरेको रिपोर्टसमेत सार्वजनिक भएको थियो।
त्यसको विपरीत, बजार र निर्यातको अवस्था अनुकूल हुँदा किसानले निकै राम्रो मूल्य पाएका वर्ष पनि छन्। भारततर्फको निर्यात सहज हुँदा मूल्यमा सुधार आएको र किसानमा उत्साह बढेको पुराना रिपोर्टहरूले देखाउँछन्।
यही मूल्यको उतारचढावका कारण अदुवा खेती किसानका लागि अवसरसँगै जोखिम पनि हो।
यस वर्ष भने उत्पादनको मुख्य चरणमा प्रतिमन ४ हजार ५ सय रुपैयाँसम्म मूल्य पुगेको र अहिले माउ अदुवाको मूल्य प्रतिमन ७ हजार रुपैयाँसम्म पुगेको स्थानीय किसानको भनाइ छ। बच्चा र माउ दुवैको मूल्यबाट राम्रो प्रतिफलको सम्भावना देखेपछि किसान थप क्षेत्रफलमा खेती विस्तार गर्न उत्साहित भएका छन्।
इलामको अदुवा खेतबाट बजारसम्म
अदुवा उत्पादनमा इलामको स्थान महत्वपूर्ण छ। सरकारी कृषि प्रविधिसम्बन्धी प्रकाशनमा इलाममा करिब ३,१६५ हेक्टर क्षेत्रफलमा अदुवा खेती हुने तथ्य उल्लेख छ। त्यही स्रोतले राष्ट्रिय स्तरमा अदुवाको औसत उत्पादकत्व अझै कम रहेको देखाउँदै उत्पादन बढाउने सम्भावना पनि औंल्याएको छ।
तर उत्पादन बढ्नु मात्र किसानका लागि पर्याप्त हुँदैन। बजार, मूल्य, भण्डारण र निर्यातको अवस्था पनि उत्तिकै निर्णायक हुन्छ।
यसको उदाहरण इलामकै किसानले विगतमा भोगिसकेका छन्। राम्रो मूल्य आउँदा किसानले खेती बढाउँछन्, मूल्य खस्किँदा त्यही किसानले खेती घटाउनुपर्ने अवस्था आउँछ। त्यसैले अदुवाको दीर्घकालीन व्यावसायिक विकासका लागि उत्पादनसँगै बजार व्यवस्थापन महत्वपूर्ण देखिन्छ।
अहिले भने माङसेबुङका किसानको खेतमा आशा पलाएको छ।
देशराज लिम्बू आगामी उत्पादनबाट पाँच लाखभन्दा बढी आम्दानीको हिसाब गरिरहेका छन्। राजकुमार राई घरखर्च कटाएर केही रकम बचाउने लक्ष्यमा छन्। तेजु राई भने १० रोपनीमा व्यावसायिक खेती विस्तार गरेर नयाँ सम्भावना खोजिरहेका छन्।
यी किसानको कथा एउटै ठाउँमा आएर जोडिन्छ—भाउले साथ दिए अदुवा खेतले घरको अर्थतन्त्र बदल्न सक्छ।
तर उनीहरूको अर्को परीक्षा बजारमै हुनेछ। उत्पादन बढेपछि पनि उचित मूल्य कायम रह्यो भने अदुवा इलामका किसानका लागि अझ बलियो नगदेबाली बन्न सक्छ। मूल्य फेरि खस्कियो भने अहिले बढिरहेको खेती विस्तारको उत्साहमा असर पर्न सक्छ।
त्यसैले माङसेबुङका खेतमा अहिले रोपिएको अदुवा केवल अर्को बालीको सुरुवात होइन; किसानले बजारको भविष्यमा गरेको एउटा आर्थिक दाउ पनि हो।
