नुवाकोट/रसुवा/धादिङ — केही दिनअघिसम्म त्रिशूली नदी किनारका खेत हरिया थिए। गोठमा गाईभैँसी बाँधिएका थिए, बाख्रा कराइरहेका थिए र कुखुराका खोरमा किसानको दैनिक आम्दानी चलिरहेको थियो। तर भदौ १० गते आएको भोटेकोशी हिमबाढीले केही क्षणमै त्यो दृश्य बदलिदियो।
बाढीले घर र गोठ बगायो। खेतबारी पुरिए। पशुचौपाया बेपत्ता भए। कतिपय किसानले ज्यान जोगाउन सके, तर वर्षौं लगाएर पालेका गाईभैँसी, बाख्रा, बङ्गुर र कुखुरा जोगाउन सकेनन्।
बाढीको प्रत्यक्ष प्रभावमा परेका परिवारका लागि घर भत्किनु मात्रै पीडा होइन। घरसँगै उनीहरूको आम्दानीको आधार र वर्षौंको मेहनत पनि बग्यो।
उत्तरगया, गोसाइँकुण्ड, बेनीघाट, त्रिशूली र देवीघाट आसपासका क्षेत्रमा गोठमै बाँधिएका पशु बाढीले बगाएको प्रारम्भिक विवरण छ। कतिपय ठाउँमा पशु बचाउन खोज्दा किसानले आफ्नै ज्यान जोखिममा पारे। कतै गोठ नै नदीमा मिसियो।
बाढीपछि त्रिशूली र नारायणी नदी किनारमा अझै पनि बगेर आएका मृत पशु भेटिने क्रम रोकिएको छैन।
नुवाकोटमा मात्रै हजारौँ पशुचौपाया नष्ट
कृषि, वन तथा पर्यावरणमन्त्री गीता चौधरीले विपत्तिलगत्तै कृषि विभाग र पशुसेवा विभागलाई प्रभावित क्षेत्रमा तत्काल उद्धार तथा राहतको काम अघि बढाउन र क्षतिको विवरण सङ्कलन गर्न निर्देशन दिनुभएको थियो।
मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको प्रारम्भिक विवरणअनुसार नुवाकोटमा मात्रै पाँच सय गाईगोरु, ७०७ भैँसी तथा राँगा, दुई हजार भेडाबाख्रा, एक हजार पाँच सय बङ्गुर र एक लाख २० हजार ९१३ कुखुरा नष्ट भएका छन्।
धादिङमा पनि सयौँ पशु बाढीको चपेटामा परेका छन्। रसुवामा क्षतिको विस्तृत विवरण सङ्कलन भइरहेको भए पनि सयौँ पशु हराएको प्रारम्भिक जानकारी छ।
यी सङ्ख्या सामान्य तथ्याङ्क होइनन्। प्रत्येक पशुको पछाडि एउटा परिवारको आम्दानी जोडिएको छ। कतै त्यही गाईको दूध बेचेर घरखर्च चलेको थियो, कतै बाख्रा र बङ्गुर बेचेर छोराछोरीको पढाइ धानिएको थियो। कतिपय किसानले बैंकबाट ऋण लिएर पशुपालन सुरु गरेका थिए।
त्यसैले पशुधन गुमाउनु किसानका लागि सम्पत्ति गुमाउनु मात्रै होइन, फेरि शून्यबाट जीवन सुरु गर्नुपर्ने अवस्था हो।
हरिया खेतमा अहिले बालुवा र हिलो
हिमबाढीले पशुधनसँगै कृषिमा पनि ठूलो क्षति पुर्याएको छ।
उपग्रह चित्रका आधारमा गरिएको प्रारम्भिक मूल्याङ्कनअनुसार विदुर, बेलकोटगढी, उत्तरगया, तारकेश्वर र किस्पाङ क्षेत्रमा २७६ हेक्टरभन्दा बढी धानबालीमा क्षति पुगेको छ।
सबैभन्दा ठूलो क्षति विदुर नगरपालिकामा भएको छ, जहाँ मात्रै १६५ हेक्टर धानबाली नष्ट भएको प्रारम्भिक अनुमान छ।
केही दिनअघि मात्रै रोपाइँ सकेर हरियाली फैलिएको खेतमा अहिले बालुवा र बाक्लो हिलोको थुप्रो छ। किसानका लागि समस्या यस वर्षको उत्पादन गुम्नुमा मात्र सीमित छैन। खेत सफा गरेर फेरि खेती गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने चिन्ता पनि थपिएको छ।
एक सिजनको बाली गुमेपछि अर्को सिजनसम्म परिवार कसरी धान्ने भन्ने प्रश्नले प्रभावित किसानलाई थप पिरोलिरहेको छ।
अनुसन्धान केन्द्रका सय पोखरीका माछा नष्ट
त्रिशूलीस्थित नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद्को मत्स्य अनुसन्धान केन्द्र पनि बाढीको चपेटामा परेको छ।
अनुसन्धानका लागि राखिएका एक सयवटै पोखरीका माछा नष्ट भएका छन्। केन्द्रका अनुसार २५ हजारभन्दा बढी माछा तथा भुरा बाढीले बगाएको छ।
बाढीले अनुसन्धान केन्द्रका १३ भवन, कार्यालय र आवासीय संरचनासमेत ध्वस्त पारेको छ।
यसको असर तत्कालीन भौतिक क्षतिमा मात्र सीमित छैन। अनुसन्धानका लागि तयार पारिएका सामग्री, माछाका भुरा र संरचना नष्ट हुँदा आगामी अनुसन्धान तथा उत्पादन कार्यक्रमसमेत प्रभावित हुने देखिएको छ।
बाढीपछि अर्को जोखिम : मृत पशुको व्यवस्थापन
पानी घटेपछि प्रभावित क्षेत्रमा अहिले अर्को चुनौती देखिएको छ—मृत पशुचौपायाको सुरक्षित व्यवस्थापन।
बाढीले बगाएका पशु कतिपय ठाउँमा भेटिएका छन् भने कतिपय नदीले बगाएर धेरै तल पुर्याएको छ। समयमै मृत पशु व्यवस्थापन गर्न नसके दूषित पानी र वातावरणका कारण विभिन्न संक्रामक रोग फैलिन सक्ने जोखिम हुन्छ।
विशेषगरी लेप्टोस्पाइरोसिस, साल्मोनेला र एन्थ्राक्सजस्ता रोगको जोखिमप्रति स्वास्थ्य तथा पशु प्राविधिकहरूले सचेत गराएका छन्।
पशुसेवा विभागले बाढी आएको भोलिपल्टै आकस्मिक संयन्त्र सक्रिय बनाएको थियो। भदौ ११ गते विभागीय उच्चस्तरीय बैठक बसेर प्रभावित क्षेत्रमा उद्धार, उपचार तथा रोग नियन्त्रण अभियान अघि बढाउने निर्णय गरिएको थियो।
त्यसपछि रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, चितवन र नवलपरासीमा वरिष्ठ पशु चिकित्सकको नेतृत्वमा विशेष टोली परिचालन गरिएको छ।
टोलीले घाइते पशुको उपचार, औषधी वितरण, मृत पशुको व्यवस्थापन र क्षतिको विवरण सङ्कलन गरिरहेको छ।
नारायणी किनारमा पनि उस्तै पीडा
बाढीले माथिल्लो क्षेत्रमा बगाएका मृत पशु चितवन र नवलपरासीसम्म पुगेका छन्। नारायणी नदी किनारमा भेटिएका मृत पशु व्यवस्थापनका लागि स्थानीय तह, पशुसेवा कार्यालय र प्राविधिकहरू निरन्तर खटिरहेका छन्।
मृत पशु घटनास्थलमै सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन गर्न पशुसेवा विभागले कार्यविधि बनाएको छ। स्थानीय तहसँग तत्काल समन्वय गरी व्यवस्थापन गर्न पनि निर्देशन दिइएको छ।
तर बाढीले छोडेको क्षति व्यवस्थापन गर्न केही दिनको प्रयास मात्रै पर्याप्त हुने अवस्था छैन।
किसानका लागि पुनः उठ्ने चुनौती
भोटेकोशी हिमबाढीले मानवीय क्षतिसँगै पूर्वाधार, कृषि र पशुधनमा ठूलो क्षति पुर्याएको छ। तर किसानका लागि यसको असर राहतको केही बोरा खाद्यान्न वा तत्कालीन उद्धारमा मात्र सीमित हुने छैन।
बगेर गएको पशु फेरि किन्नुपर्नेछ। पुरिएको खेत सफा गर्नुपर्नेछ। क्षतिग्रस्त गोठ र घर पुनः बनाउनुपर्नेछ। बैंकको ऋण तिर्नुपर्नेछ। अनि त्यसैबीच परिवारको दैनिक खर्च र छोराछोरीको पढाइ पनि चलाउनुपर्नेछ।
ग्रामीण परिवारका लागि पशुधन केवल सम्पत्ति होइन—त्यो घर चलाउने आम्दानी, भविष्यको सुरक्षा र वर्षौंको श्रमको परिणाम हो।
त्यसैले बाढीको पानी घट्दैमा प्रभावित किसानको संकट सकिएको छैन। उनीहरूको वास्तविक संघर्ष अब सुरु भएको छ—गुमेको घर, खेत र पशुधनबाट फेरि जीवन उभ्याउने संघर्ष।
यसका लागि तत्कालीन राहतसँगै पुनःस्थापना, कृषि तथा पशुधन पुनर्निर्माण र दीर्घकालीन सरकारी सहयोग आवश्यक देखिएको छ। विपत्तिबाट प्रभावित परिवारलाई फेरि आफ्नो खुट्टामा उभ्याउन सरकारी निकाय, स्थानीय तह, निजी क्षेत्र र समुदायबीचको निरन्तर सहकार्य अपरिहार्य हुनेछ।
