काभ्रेको एउटा खेतमा किसानहरू आकाशतिर हेर्दै थिए । केही दिनअघिसम्म लगातार पानी परेर खोल्सा भरिएका थिए, बाटो हिलाम्मे भएका थिए । तर खेत भने अझै रोपाइँका लागि तयार छैन ।
“अहिले पानी धेरै पर्यो भन्दैमा असारभरि पर्छ भन्ने छैन,” किसान विष्णु तिमल्सिना भन्छन्, “अहिलेको मौसम भर पर्नै नसकिने भयो ।”
नेपाल अहिले यस्तै दोहोरो मौसमको सामना गरिरहेको छ । एकातिर केही दिनयता देशका विभिन्न ठाउँमा भारी वर्षा भइरहेको छ । बाढी, डुबान र पहिरोका खबर आउन थालेका छन् । अर्कोतर्फ मौसमविद्हरूले भने रोपाइँको मुख्य समयमा खडेरी पर्न सक्ने चेतावनी दिएका छन् । यसको प्रमुख कारण मानिएको छ—‘एल निनो’ ।
प्रशान्त महासागरमा विकसित हुने यो मौसमी प्रणालीले नेपालजस्ता मनसुनमा निर्भर देशहरूको मौसमलाई असन्तुलित बनाउने गर्छ । कहिले लामो समयसम्म पानी नपर्ने, कहिले अचानक अत्यधिक वर्षा हुने । यही अनिश्चितताले अहिले किसानको चिन्ता बढाएको छ ।
नेपालमा यसको असरले कहिले लामो खडेरी, कहिले ढिलो वा अनियमित वर्षा, र कहिले अचानक भारी वर्षा हुन सक्छ। यसका कारण बाढी–पहिरो, डढेलो र असन्तुलित मौसमको जोखिम बढ्छ।
कृषि क्षेत्रमा यसको सबैभन्दा ठूलो असर पर्छ—धान रोपाइँको समयमा पानी नपर्नु वा बाली पाक्ने बेला अत्यधिक वर्षाले नोक्सान गर्नु जस्ता समस्या देखिन सक्छन्। यसले खाद्य उत्पादन घटाउने, बजारमा मूल्य बढाउने र अर्थतन्त्रमा दबाब सिर्जना गर्ने सम्भावना हुन्छ।
सरल रूपमा भन्नुपर्दा, एल निनोले मौसमको सन्तुलन बिगारेर प्रकृतिको नियमित चक्रलाई अनिश्चित बनाउँछ, जसको असर किसानदेखि सामान्य जनजीवनसम्म पुग्छ।
“पानी अहिले छ, तर असारमा हरायो भने ?”
धान रोपाइँ सुरु हुनै लाग्दा धेरै किसानको प्रश्न यही छ ।
नेपालको कृषि अझै आकाशे पानीमै निर्भर छ । समयमा पानी नपरे रोपाइँ ढिलो हुन्छ, बाली चक्र बिग्रिन्छ र उत्पादन घट्छ ।
गत वर्ष तराईका धेरै जिल्लामा यही समस्या देखिएको थियो । लामो सुख्खाका कारण धान उत्पादन घट्यो । कतिपय किसानले बिउ रोपे पनि खेत सुक्दा फेरि दोहोर्याएर रोप्नुपरेको थियो ।
यसपालि मौसमविद्हरूले अझै जटिल अवस्था आउन सक्ने संकेत गरेका छन् । उनीहरूका अनुसार सुरुमा सामान्य वा बढी वर्षा भए पनि रोपाइँको मुख्य समयमा पानी कम हुन सक्छ । त्यसपछि बर्खा सकिने बेला एक्कासी भारी वर्षा हुने सम्भावना छ ।
यसले खेतीलाई मात्रै होइन, जनजीवन र अर्थतन्त्रलाई पनि असर पार्न सक्छ ।
खेतदेखि बजारसम्म असर
नेपालमा धान केवल बाली होइन, अर्थतन्त्रको आधार पनि हो ।
धान उत्पादन घट्दा त्यसको असर सिधै बजारमा पुग्छ । चामल महँगिन्छ, खाद्यान्न अभाव बढ्छ र आयातमा निर्भरता थप चुलिन्छ ।
अहिलेदेखि नै बजारमा महँगी बढिरहेका बेला यदि कृषि उत्पादन घट्यो भने निम्न र मध्यम वर्गमाथि थप दबाब पर्ने देखिन्छ ।
कृषि विज्ञहरू भन्छन्, “एल निनोको असर केवल मौसममा सीमित हुँदैन । यसले खाद्य सुरक्षा, रोजगारी र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रसम्म प्रभाव पार्छ ।”
बाढीको जोखिम पनि उत्तिकै
एल निनोको चर्चा हुँदा धेरैले खडेरी मात्रै सम्झन्छन् । तर यसको अर्को रूप अझ खतरनाक हुन सक्छ—अचानक आउने भीषण वर्षा ।
लामो समय सुख्खा भएपछि एक्कासी मुसलधारे पानी पर्दा जमिनले पानी सोस्न सक्दैन । त्यसपछि बाढी, पहिरो र डुबानको जोखिम बढ्छ ।
विशेषगरी नेपालका पहाडी जिल्लामा कमजोर भू–संरचना र अव्यवस्थित सडक निर्माणका कारण सामान्य वर्षाले समेत ठूलो क्षति पुर्याउने गरेको छ ।
यस वर्ष पनि मनसुनको बीचतिर यस्तै चरम मौसम दोहोरिन सक्ने अनुमान गरिएको छ ।
हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम बढे हिमताल फुट्ने जोखिमसमेत बढ्न सक्ने विज्ञहरूको भनाइ छ ।
जंगलमा डढेलोको डर
यदि लामो समय वर्षा कम भयो भने त्यसको असर जंगलमा पनि देखिनेछ । सुख्खा मौसमले वन क्षेत्र चाँडै सुक्खा बनाउँछ, जसले डढेलोको सम्भावना बढाउँछ ।
अघिल्ला वर्षहरूमा नेपालले ठूलो वन डढेलो भोगिसकेको छ । धुवाँले शहरसम्म असर पुर्याएको थियो । मौसमविद्हरू भन्छन्, यसपालि पनि खडेरी लम्बिए त्यस्तै अवस्था दोहोरिन सक्छ ।
आखिर के हो एल निनो ?
एल निनो भनेको प्रशान्त महासागरको पानी असामान्य रूपमा तातिने प्रक्रिया हो । समुद्रको तापक्रममा आएको यो परिवर्तनले विश्वभरको मौसम प्रणाली प्रभावित हुन्छ ।
यसको असर दक्षिण एसियामा विशेष रूपमा देखिन्छ, जहाँ मनसुन कृषि र जनजीवनको मुख्य आधार हो ।
एल निनो सक्रिय हुँदा नेपालमा सामान्यभन्दा कम वर्षा, अत्यधिक गर्मी, असमय पानी पर्ने र मौसम अनियमित हुने सम्भावना बढ्छ । तर यसको प्रभाव सधैं एउटै ढाँचामा हुँदैन । कतै खडेरी हुँदा कतै बाढी पनि हुन सक्छ ।
तयारीको बेला
विज्ञहरूका अनुसार अब नेपालले केवल विपद् आएपछि राहत बाँड्ने सोचभन्दा अघि बढ्नुपर्छ ।
सिँचाइ विस्तार, वर्षाको पानी संकलन, मौसमअनुसार बाली छनोट र किसानलाई समयमै सूचना दिन सके सम्भावित क्षति घटाउन सकिन्छ ।
अहिले देशभर बादल लागिरहेको छन् । कतै पानी परिरहेको छ । तर किसानको मनमा एउटै डर छ—
“आज परेको पानी असारमा हरायो भने धान कसरी रोप्ने ?”
