सल्यान। बिहानको घाम बिस्तारै बन्गाडका फाँटभरि फैलिँदै थियो। खेतहरू जोतिएर तयार थिए, धानका ब्याडहरू हरिया देखिन्थे, तर ती हरियालीभित्र एउटा गहिरो चिन्ता लुकेको थियो। किसानहरूको आँखाले बारम्बार आकाशतिर हेर्थ्यो—सायद आज पानी पर्ला भन्ने आशामा। तर बादल आएन, वर्षा भएन।
सल्यानको बन्गाड कुपिण्डे नगरपालिकाका सयौं किसानका लागि यस वर्षको असार र साउन उत्सव होइन, चिन्ताको समय बनेको छ। सामान्यतया यही मौसममा खेतहरू रोपाइँको रमाइलोले भरिभराउ हुने गर्थे। गाउँभरि रोपाइँ गीत गुञ्जिन्थे, खेतमा हिलो खेल्दै किसानहरू भविष्यका सपनाहरू रोप्थे। तर यस पटक ती खेतहरू धुलाम्मे छन्। रोप्नका लागि तयार पारिएका धानका बिरुवाहरू ब्याडमै छिप्पिएर सुक्न थालेका छन्।
करिब ६ सय हेक्टरभन्दा बढी खेतीयोग्य जमिन अझै बाँझै छ। पर्याप्त वर्षा नहुँदा बन्गाड खोला र त्यसका सहायक साना खोलाहरूमा पानी सुकेको छ। यही पानीमा निर्भर भएर खेती गर्ने करिब तीन हजार किसान अहिले आफ्नो वर्षभरिको जीविकोपार्जन कसरी चलाउने भन्ने अन्योलमा छन्।
सबैभन्दा विडम्बनाको कुरा त के भने, यी खेतहरूबाट धेरै टाढा होइन, भेरी नदी निरन्तर बगिरहेकी छ। प्रशस्त पानी बोकेर बग्ने नदी किसानको आँखाअगाडि छ, तर त्यो पानी खेतसम्म ल्याउने सिँचाइ प्रणाली छैन। पानीको अभावले खेत सुकिरहेका छन्, जबकि नदीले भने आफ्नै गतिमा यात्रा गरिरहेकी छ।
स्थानीय किसानहरूका अनुसार केही वर्षअघिसम्म साउनको पहिलो सातासम्म रोपाइँ सकिन्थ्यो। धानले घरको खाद्यान्न मात्र होइन, अतिरिक्त आम्दानीको स्रोत पनि बनाइदिएको थियो। कतिपयले जाजरकोट र डोल्पासम्म धान बिक्री गरेर परिवारको खर्च चलाउँथे। यस वर्ष भने त्यो सम्भावना लगभग समाप्त भएको छ। रोपाइँ नै हुन नसकेपछि उत्पादन घट्ने मात्र होइन, धेरै परिवारले बाहिरबाट धान किन्नुपर्ने अवस्था आउने चिन्ता बढेको छ।
कतिपय किसानले आशा मारेका छैनन्। उनीहरू अझै पनि केही दिनभित्र पानी परे खेत बच्लान् भन्ने अपेक्षामा छन्। तर समय बित्दै जाँदा त्यो आशा पनि कमजोर बन्दै गएको छ। कृषि विज्ञहरूका अनुसार धानको ब्याड लामो समयसम्म रोप्न नपाए उत्पादन स्वाभाविक रूपमा घट्छ। अब वर्षा भए पनि अघिल्ला वर्षजस्तो उत्पादन हुने सम्भावना न्यून छ।
किसानहरूका लागि समस्या केवल यस वर्षको खडेरी होइन। उनीहरूको भनाइमा यो वर्षौंदेखिको पूर्वाधार अभावको परिणाम हो। भेरी नदी नजिकै भएर पनि सिँचाइ नहर निर्माण नहुँदा हरेक वर्ष वर्षामाथि निर्भर हुनुपर्ने बाध्यता दोहोरिन्छ। यदि नदीको पानी खेतसम्म पुर्याउने व्यवस्था भएको भए, आज यति धेरै जमिन बाँझो रहने थिएन।
स्थानीय जनप्रतिनिधिहरू पनि समस्या गम्भीर बन्दै गएको स्वीकार गर्छन्। सीमित बजेटका कारण ठूला सिँचाइ आयोजना अघि बढाउन नसकिएको उनीहरूको भनाइ छ। प्रदेश र संघीय तहबाट पर्याप्त प्राथमिकता नपाउँदा किसानले प्रत्येक वर्ष उस्तै कठिनाइ दोहोर्याइरहेका छन्।
बन्गाडका किसानहरूको कथा एउटा गाउँको मात्र कथा होइन। यो जलस्रोतले धनी देशमा पनि सिँचाइको अभावले किसानले भोगिरहेको यथार्थको चित्र हो। आँखाअगाडि बगिरहेको नदीले तिर्खा मेटाउन नसक्नु जत्तिकै पीडादायी अवस्था यहाँका खेतहरूले भोगिरहेका छन्।
आज पनि किसानहरूको नजर आकाशमै छ। उनीहरूलाई वर्षाको मात्र होइन, दीर्घकालीन समाधानको पनि प्रतीक्षा छ। किनकि एक पटक परेको पानीले यस वर्षको केही खेत बचाउन सक्छ, तर सिँचाइको स्थायी व्यवस्था बिना बन्गाडका खेतहरूले यस्तै सुक्खा र निराशाको कथा फेरि पनि दोहोर्याउनुपर्ने खतरा कायमै रहनेछ।
