चल्लादेखि ब्रोइलर र अण्डासम्म मूल्य उकालो लाग्दा पोल्ट्री बजार तातिएको छ। तर यो सुधारको संकेत हो कि संकटपछिको अर्को मूल्यचक्र?
बिहानै किसान खोरमा पुग्छन्। कुखुरालाई दाना हाल्छन्, पानी हेर्छन् र त्यसपछि मोबाइलमा बजारको रेट खोज्छन्।
अहिले त्यो रेट हेर्दा केही राहत देखिन्छ।
जिउँदो ब्रोइलर कुखुराको किसान मूल्य काठमाडौं उपत्यकामा करिब २९० रुपैयाँ प्रतिकिलो पुगेको छ। तयारी ब्रोइलर मासुको मूल्य संघले ४१० रुपैयाँ तोकेको छ भने बजारमा करिब ४०० रुपैयाँ आसपासमा बिक्री भइरहेको रिपोर्ट आएको छ। उत्पादन घटेकै कारण मूल्य बढेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ।
तर पोल्ट्री बजारको कथा यतिमै सकिँदैन।
किनकि अर्को कुनामा अण्डाको मूल्य पनि उकालो लागिरहेको छ।
ब्रोइलर मात्र होइन, अण्डा पनि बुलिस
नेपालको पोल्ट्री बजारमा अहिले देखिएको मूल्यवृद्धि ब्रोइलरमा मात्र सीमित छैन।
भदौ १९ देखि लागू भएको नयाँ मूल्यअनुसार एक्सएल अण्डाको फार्म–गेट मूल्य प्रतिक्रेट ६०५ रुपैयाँ, ठूलो अण्डा ५९० र मिडियम ५५० रुपैयाँ पुगेको छ भने उपभोक्ता मूल्य करिब २५ रुपैयाँ प्रतिगोटा तोकिएको छ।
यो मूल्य किन बढ्यो?
उत्तर फेरि त्यही हो—उत्पादन घटेको छ।
बर्डफ्लु, गर्मी र उत्पादन लागतको दबाबका कारण करिब लाखौँको सङ्ख्यामा लेयर्स कुखुरा नष्ट/क्षतिग्रस्त भएको र दैनिक अण्डा उत्पादन करिब २८ हजार कार्टुनबाट २२ हजार कार्टुनमा झरेको नेपाल लेयर्स कुखुरापालक संघको जनाएको छ।
अर्थात् बजारमा माग त्यहीँ छ, तर आपूर्ति पहिलेको जस्तो छैन।
यहीँबाट पोल्ट्री बजारको ‘बुलिस’ कथा सुरु हुन्छ।
एउटा बजार, फरक उत्पादन—तर कारण एउटै
ब्रोइलरलाई बजारसम्म आउन करिब डेढ महिना लाग्छ। लेयर कुखुराले अण्डा दिन सुरु गर्न नै करिब १८ हप्ता लाग्छ ।
आज किसानले चल्ला हाल्ने निर्णय गर्दा त्यसको प्रभाव आजको बजारमा होइन, केही सातापछि देखिन्छ। त्यसैले बर्डफ्लुका कारण किसानले चल्ला हाल्न डराउनु, उत्पादन घट्नु र पछि बजारमा माग कायम रहनुले मूल्यमा एकैचोटि दबाब सिर्जना गर्छ।
यस वर्ष यही भयो।
बर्डफ्लुका कारण नेपालमा ठूलो संख्यामा पन्छी नष्ट भए। जूनसम्म मात्रै ११ जिल्लाका सयभन्दा बढी स्थानमा संक्रमण पुष्टि भएको र झण्डै ५ लाख ७० हजार पन्छी नष्ट गरिएको तथ्यांक सार्वजनिक भएको थियो।
अण्डातर्फ पनि क्षति भयो। जुलाईसम्मको तथ्यांकमा ८ लाखभन्दा बढी पन्छी र १२ लाखभन्दा बढी अण्डा नष्ट भएको पशु सेवा विभागविभागले जनाएको छ।
यसको असर अहिले बजारमा देखिँदैछ।
चल्ला त महँगियो, महँगियो……………………..
ब्रोइलर चल्लाको मूल्य पनि अहिले करिब १०० रुपैयाँ प्रतिगोटा पुगेको छ। तर भारतमा त्यही चल्ला ४०–६० रुपैयाँमा पाइने भएकाले सीमाबाट अवैध रूपमा भारतीय चल्ला भित्रिने जोखिम बढेको छ।
सेप्टेम्बर १५ मा मोरङमा सशस्त्र प्रहरीले एकैपटक ७ हजार ब्रोइलर चल्ला बरामद गरेको घटना यसको पछिल्लो उदाहरण हो।
यसले पोल्ट्री बजारको अर्को विरोधाभास देखाउँछ।
नेपालमा चल्ला महँगो छ।
किसानले महँगो चल्ला किन्नुपर्छ।
तर बजारमा सस्तो अवैध चल्ला प्रवेश गर्यो भने घरेलु ह्याचरीदेखि किसानसम्मको लागत संरचना नै कमजोर हुन सक्छ। अझ क्वारेन्टाइनबिनाको प्रवेशले रोगको जोखिमसमेत बढाउँछ।
त्यसैले अहिलेको बढ्दो मूल्यलाई मात्रै हेरेर पोल्ट्री उद्योग सुरक्षित भयो भन्न मिल्दैन।
२५ रुपैयाँदेखि आजको १०० रुपैयाँसम्म
केही महिनाअघि मात्रै अवस्था बिल्कुल फरक थियो।
ह्याचरी उद्योगले लामो समयसम्म लागतभन्दा तल चल्ला बेच्नुपरेको बताउँदै आएको थियो। मार्च २०२६ मा ह्याचरी उद्योग संघका अध्यक्ष राजेन्द्र लामिछानेले ब्रोइलर चल्लाको लागत करिब ६५ रुपैयाँ र बिक्री मूल्य करिब ९० रुपैयाँ पुगेको बताएका थिए। त्यसअघि चल्ला २५ रुपैयाँसम्ममा बेच्नुपरेको र धेरै ह्याचरी बन्द भएको उनको भनाइ थियो।
अर्थात् आजको १०० रुपैयाँको चल्ला केवल महँगीको कथा होइन।
यो विगतको घाटा, उत्पादन कटौती र आपूर्ति घटेको परिणाम पनि हो।
तर मूल्य बढ्दैमा सबै तहका व्यवसायीले समान लाभ पाउँछन् भन्ने पनि होइन।
ब्रोइलर किसान अहिले २९० रुपैयाँ प्रतिकिलोको रेट देखिरहेका छन्।
अण्डा उत्पादकले एक्सएल अण्डाको ६०५ रुपैयाँ प्रतिक्रेटको फार्म–गेट मूल्य देखिरहेका छन्।
तर दाना, औषधि, श्रम, बिजुली, ढुवानी, बैंकको ब्याज, मृत्यु दर र जैविक सुरक्षा खर्च जोड्दा वास्तविक नाफा कति छ?
यही प्रश्न महत्वपूर्ण हो।
अण्डा उत्पादकहरूले यसअघि अण्डाको उत्पादन लागत करिब १९.१२ रुपैयाँ प्रतिगोटा रहेको बताएका थिए। लागत, दाना र औषधिको मूल्य बढिरहेको अवस्थामा बजार मूल्य बढे पनि किसानको वास्तविक मार्जिन स्वतः बढ्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन।
त्यसैले किसानले उठाउँदै आएका मूल्य कटौती, गुणस्तर, तौल, चल्लाको गुणस्तर, दानाको मूल्य र बजारका बिचौलियासम्बन्धी प्रश्न अझै सान्दर्भिक छन्।
यीमध्ये केही विषय किसान पक्षका दाबी र गुनासा हुन्; तिनलाई तथ्यका रूपमा स्थापित गर्न छुट्टै बजार अनुगमन र प्रमाण आवश्यक छ।
पोल्ट्री बजार त बुलिस छ, तर यो बुल रन कति टिक्छ?
अहिलेको बजारलाई हेर्दा तीनवटा अंक महत्वपूर्ण छन्।
चल्ला—करिब १०० रुपैयाँ।
जिउँदो ब्रोइलर—करिब २९० रुपैयाँ।
अण्डा—एक्सएल प्रतिक्रेट ६०५ रुपैयाँ।
यी तीनै उत्पादनको मूल्य एउटै दिशामा गइरहेको देखिन्छ।
तर पोल्ट्री बजारको इतिहासले एउटा कुरा बारम्बार देखाएको छ—उच्च मूल्यले किसानलाई उत्पादन बढाउन प्रेरित गर्छ। उत्पादन बढेपछि केही समयपछि आपूर्ति बढ्छ। त्यसपछि मूल्य घट्न सक्छ।
त्यसैले आजको ‘बुलिस’ बजार भोलिको ‘बियरिस’ बजारको आधार पनि बन्न सक्छ।
यही चक्र रोक्नुपर्ने हो भने किसानलाई उच्च मूल्य मात्र होइन, स्थिर र पूर्वानुमानयोग्य बजार चाहिन्छ।
अब मासु जाँच ऐनको परीक्षा
यही अवस्थामा पशु वधशाला तथा मासु जाँच ऐन, २०५५ को कार्यान्वयन अझ महत्वपूर्ण बन्छ।
बजारमा पशु वध, मासु बिक्री, निरीक्षण र प्रमाणित मासुको व्यवस्था प्रभावकारी रूपमा लागू भयो भने उपभोक्ताले गुणस्तरीय मासु पाउने र मूल्य शृंखलामा पारदर्शिता बढ्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।
तर कानुन कार्यान्वयनको अर्थ केवल मासु पसलमा निरीक्षण गर्नु होइन।
किसानबाट निस्किएको कुखुराको मूल्य, ढुवानी, वध, प्रशोधन, होलसेल र खुद्रा तहसम्मको मूल्य शृंखला पारदर्शी हुनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
आज किसानले २९० रुपैयाँमा कुखुरा बेच्दा उपभोक्ताले ४००–४१० रुपैयाँ तिर्नुपर्ने अवस्था छ। यो अन्तरमा वास्तविक लागत कति छ, प्रशोधन खर्च कति छ र मध्यस्थ तहको हिस्सा कति छ भन्ने प्रश्नको उत्तर स्पष्ट हुनुपर्छ।
पोल्ट्री बजार अहिले निश्चय नै बलियो मूल्यचक्रमा देखिन्छ।
ब्रोइलर बढेको छ।
अण्डा रेकर्ड तहमा पुगेको छ।
चल्ला महँगिएको छ।
तर यो केवल समृद्धिको संकेत होइन। यो घटेको उत्पादन, बर्डफ्लुको क्षति, बढेको लागत र आपूर्ति अभावको पनि संकेत हो।
त्यसैले अहिलेको प्रश्न ‘कुखुरा महँगियो कि सस्तो भयो?’ मात्र होइन।
प्रश्न यो हो—यो मूल्यवृद्धिले किसानको खोर बलियो बनाउँदैछ कि बजार फेरि अर्को चक्रका लागि तयारी गर्दैछ?
यदि किसानले उचित मूल्य पाए, ह्याचरी टिके, दाना उद्योग प्रतिस्पर्धी बने, अवैध आयात नियन्त्रण भयो, रोग नियन्त्रण प्रभावकारी भयो र मासु तथा अण्डाको मूल्य शृंखला पारदर्शी बन्यो भने अहिलेको बुलिस बजार नेपाली पोल्ट्री उद्योगको पुनरुत्थानको आधार बन्न सक्छ।
तर उत्पादन र बजारबीचको दूरी, बिचौलियाको अपारदर्शिता, रोगको जोखिम र लागतको दबाब उस्तै रह्यो भने आजको बढ्दो मूल्य भोलि फेरि किसानकै अर्को संकटको सुरुवात बन्न सक्छ।
पोल्ट्री बजारको रेट अहिले माथि छ। अब हेर्नुपर्ने कुरा किसानको नाफा पनि माथि जान्छ कि जाँदैन भन्ने हो।
