काठमाडौं — बजारमा अण्डाको मूल्य बढ्न थालेपछि उपभोक्ताले महँगी महसुस गर्न थालेका छन्। तर अण्डाको मूल्य बढेको खबरले किसान भने पूर्ण रूपमा उत्साहित हुन सकेका छैनन्। कारण एउटै छ—बजारमा पाउने मूल्य अझै उत्पादन लागतभन्दा तल छ।
अण्डाको माग बढ्दै गएपछि नेपाल लेयर्स कुखुरापालक संघले फार्मस्तरको समर्थन मूल्य बढाएको छ। संघले मंगलबारदेखि लागू हुने गरी एक्सएल अण्डाको मूल्य प्रतिक्रेट ५६० रुपैयाँ, ठूलो अण्डाको ५४५ रुपैयाँ र मिडियम अण्डाको ५०० रुपैयाँ तोकेको छ। सानो अण्डाको मूल्य सात क्रेट समेटिएको पेटीका आधारमा निर्धारण गरिएको छ।
तर किसानका लागि समस्या मूल्य बढ्नु मात्र होइन, लागतसँगको अन्तर पनि हो। संघको हिसाबअनुसार एउटा अण्डा उत्पादन गर्न औसत १९ रुपैयाँ १२ पैसा खर्च हुन्छ। ३० वटा अण्डाको एक क्रेट तयार पार्दा उत्पादन लागत करिब ५७३ रुपैयाँ ६० पैसा पुग्छ। अर्थात् नयाँ समर्थन मूल्यमा पनि केही आकारका अण्डा लागतभन्दा कम मूल्यमा बिक्री हुने अवस्था देखिन्छ।
रोगले घटायो उत्पादन, मागले बढायो दबाब
अण्डाको बजारमा अहिले देखिएको मूल्यवृद्धिको पछाडि माग र आपूर्तिको असन्तुलन मुख्य कारण बनेको व्यवसायीहरू बताउँछन्।
पछिल्लो समय बर्डफ्लुका कारण ठूलो संख्यामा लेयर्स कुखुरा नष्ट गर्नुपरेको थियो। रोग नियन्त्रणका क्रममा कुखुरा, अण्डा र दाना नष्ट गरिएको सरकारी विवरण सार्वजनिक भएको छ। जुलाई २०२६ सम्मको एक रिपोर्टअनुसार बर्डफ्लुका कारण नेपालमा ६ लाख ५८ हजारभन्दा बढी कुखुरा नष्ट गरिएको थियो भने १० लाखभन्दा बढी अण्डा पनि नष्ट गरिएको थियो।
यसको सीधा असर अण्डाको उत्पादनमा परेको छ।
नेपाल लेयर्स कुखुरापालक संघका अनुसार कुनै समय दैनिक करिब ४५ लाख अण्डा उत्पादन हुने गरेकामा रोगको प्रभावपछि उत्पादन घटेर करिब २८ लाखमा झरेको थियो। उत्पादन घट्दा बजारमा उपलब्ध अण्डाको मात्रा कम भयो, तर उपभोगको आवश्यकता भने कायमै रह्यो। यही अवस्थाले मूल्यलाई माथि धकेलेको हो।
गर्मीका कारण पनि अण्डा उत्पादन प्रभावित हुने गरेको व्यवसायीहरूले बताएका छन्। यसअघि २०२६ को गर्मीयाममा उत्पादन घटेपछि संघले ठूलो र मिडियम अण्डाको समर्थन मूल्य बढाएको थियो। त्यसबेला बढ्दो माग, उच्च तापक्रम र श्रमिक अभावलाई पनि मूल्यवृद्धिसँग जोडिएको थियो।
किसानलाई मूल्य बढेको महसुस कहिले हुन्छ?
अण्डाको मूल्य बढेको समाचार आए पनि किसानको हिसाब भने फार्मको लागतबाट सुरु हुन्छ।
कुखुरा हुर्काउन चल्ला, दाना, औषधि, श्रम, बिजुली, पानी, खोर व्यवस्थापन र अन्य खर्च लाग्छ। त्यसमा रोगको जोखिम थपिन्छ। एउटा फार्ममा रोग प्रवेश गरेपछि कुखुरा मात्र गुम्दैनन्, अण्डा उत्पादनबाट हुने नियमित आम्दानीसमेत अचानक बन्द हुन्छ।
यही कारण पछिल्ला वर्षमा धेरै किसानले कुखुरापालनबाट बाहिरिन थालेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ। लागतअनुसार मूल्य नपाउनु, उत्पादनमा उतारचढाव आउनु, रोगको जोखिम र बैंक ऋणको दबाबले साना तथा मझौला किसानलाई थप कठिन अवस्थामा पुर्याएको छ।
बर्डफ्लुको पछिल्लो प्रकोपले यो जोखिमलाई अझ स्पष्ट बनाएको छ। २०२६ मा संक्रमण ११ जिल्लासम्म पुगेको र ठूलो संख्यामा कुखुरा नष्ट गर्नुपरेको रिपोर्ट सार्वजनिक भएको थियो।
मूल्य बढ्ने क्रम नयाँ होइन
नेपालमा अण्डाको मूल्य पछिल्ला महिनामा पटकपटक परिवर्तन भएको देखिन्छ। जुन २०२६ मा संघले एक्सएल अण्डाको समर्थन मूल्य ५६० रुपैयाँ, ठूलोको ५४५ र मिडियमको ५१५ रुपैयाँसम्म पुर्याएको थियो। त्यसअघि पनि उत्पादन लागत र बजार अवस्थालाई आधार बनाएर मूल्य समायोजन गरिएको थियो।
त्यसपछि जुलाईमा बर्डफ्लुको प्रभावले उत्पादन घटेपछि मूल्य फेरि तल झरेको र माग बढ्न थालेसँगै पुनः उकालो लागेको रिपोर्ट आएको थियो। जुलाई २२ मा ठूलो अण्डाको फार्म मूल्य ५०० रुपैयाँ र मिडियमको ४७० रुपैयाँ पुगेको थियो। त्यतिबेला पनि संघले एउटा क्रेट उत्पादन गर्न लाग्ने लागत ५७३ रुपैयाँ ६० पैसा रहेको बताएको थियो।
यसले नेपालको अण्डा बजारमा देखिने एउटा स्थायी समस्या देखाउँछ—मूल्य बढ्दा उपभोक्ताले महँगी देख्छन्, घट्दा किसानले घाटा बेहोर्छन्।
किसानका लागि जोखिम कसले लिने?
कुखुरापालनमा किसानले उत्पादन सुरु गरेपछि बजारको मूल्य आफूले नियन्त्रण गर्न सक्दैनन्। दानाको मूल्य बढे पनि अण्डाको मूल्य तत्काल त्यही अनुपातमा बढ्न सक्दैन। रोग फैलियो भने उत्पादन घट्छ। उत्पादन बढ्यो भने बजारमा आपूर्ति धेरै भएर मूल्य घट्न सक्छ।
त्यसैले अण्डाको मूल्य निर्धारण केवल दैनिक बजारको माग र आपूर्तिको विषय होइन; यो हजारौं किसानको लगानी र जीविकासँग जोडिएको विषय हो।
संघका अध्यक्ष विनोद पोखरेलले किसानले लागत मूल्यसमेत नपाएको अवस्थाले लामो समयदेखि व्यवसायमा समस्या सिर्जना गरिरहेको बताएका छन्। उनका अनुसार विगतका घाटा, रोगको क्षति र ऋणको बोझका कारण किसानहरू क्रमशः पेशाबाट बाहिरिने अवस्थामा पुगेका छन्।
यस्तो अवस्थामा अहिले बढेको अण्डाको मूल्य किसानका लागि केही राहत बन्न सक्छ। तर मूल्य लागतभन्दा माथि पुगेर केही समय स्थिर रहन सके मात्रै त्यसको वास्तविक लाभ फार्मसम्म पुग्नेछ।
उपभोक्ता र किसानबीचको दूरी
अण्डाको अन्तिम मूल्य बढ्दा उपभोक्ताले महँगीको असर तुरुन्तै महसुस गर्छन्। तर किसानले पाउने फार्म मूल्य र उपभोक्ताले तिर्ने खुद्रा मूल्यबीच ढुवानी, प्याकेजिङ, व्यापारीको मार्जिन र अन्य खर्च जोडिन्छन्।
त्यसैले बजारमा एउटा अण्डा महँगो हुनुको अर्थ किसानले त्यही अनुपातमा आम्दानी गरिरहेको हुन्छ भन्ने हुँदैन।
अण्डाको पछिल्लो मूल्य उतारचढावले नेपालमा कुखुरापालन क्षेत्रलाई थप व्यवस्थित बजार प्रणाली, रोग नियन्त्रण, उत्पादन लागतअनुसार मूल्य निर्धारण र किसानको जोखिम व्यवस्थापन आवश्यक रहेको देखाएको छ।
अहिले माग बढेको छ, उत्पादन घटेको छ र मूल्य माथि गएको छ। किसानका लागि भने वास्तविक राहत तब हुनेछ, जब अण्डा बेचेर आएको आम्दानीले कम्तीमा उत्पादनको लागत धान्नेछ र रोग वा बजारको अर्को झट्का आए पनि उनीहरूलाई व्यवसाय छाड्नुपर्ने अवस्था आउने छैन।
अन्ततः अण्डाको मूल्यको यो कहानी उपभोक्ताको भान्सासम्म मात्र पुग्दैन—यसको अर्को पाटो किसानको खोरभित्र छ, जहाँ एउटा अण्डाको मूल्यसँगै उसको ऋण, लगानी र परिवारको भविष्य पनि जोडिएको हुन्छ।
