काठमाडौं — किसानले महिनौं लगाएर खेतमा हुर्काएको मकै पाक्न नपाउँदै बथानका बथान बाँदर खेत पस्छन्। केही समयमै बोट भाँचिन्छन्, घोगा च्यातिन्छन् र किसानले वर्षभरिका लागि जोहो गरेको अन्न खेतमै नष्ट हुन्छ।
नेपालका मध्यपहाडी क्षेत्रमा पछिल्लो समय यस्तो दृश्य धेरै किसानका लागि सामान्यजस्तै बन्न थालेको छ। नयाँ अध्ययनले बाँदरका कारण कृषि क्षेत्रमा भइरहेको क्षतिको आकार निकै ठूलो रहेको देखाएको छ। ४४ स्थानीय तहमा गरिएको अध्ययनअनुसार ती क्षेत्रमा मात्रै एक लाख चार हजारभन्दा बढी बाँदर रहेको अनुमान गरिएको छ। अध्ययनमा सहभागी १ हजार ८४६ घरधुरीमध्ये ठूलो संख्याका किसानले बाँदरका कारण नियमित रूपमा बाली नोक्सानी बेहोर्नुपरेको बताएका छन्।
विशेषगरी मकै खेतीमा यसको असर गम्भीर देखिएको छ। अध्ययनले मध्यपहाडी क्षेत्रका कतिपय किसानले वर्षमा उत्पादन हुने मकैको आधाभन्दा बढी हिस्सा बाँदरका कारण गुमाउने गरेको देखाएको छ।
खेतमा बाँदर, किसानमा चिन्ता
मकै पहाडी किसानको खाद्य सुरक्षासँग प्रत्यक्ष जोडिएको बाली हो। घरमा खाने अन्नदेखि पशुका लागि दानासम्म मकै प्रयोग हुन्छ। तर बाली तयार हुने समयमा बाँदरको बथान खेतमा पस्दा किसानको महिनौंको मेहनत केही घण्टामै खेर जाने अवस्था छ।
यसले किसानको खाद्य आवश्यकतामा मात्र असर गर्दैन, बजारबाट थप अन्न किन्नुपर्ने बाध्यता पनि सिर्जना गर्छ। उत्पादन बेचेर आम्दानी गर्ने किसानका लागि त क्षति अझ ठूलो हुन्छ।
नेपालमा बाँदरबाट हुने बाली क्षतिको समस्या नयाँ भने होइन। वैज्ञानिक अध्ययनहरूले पनि मकै बाँदरले बढी रुचाउने बालीमध्ये पर्ने देखाएका छन्। काभ्रेपलाञ्चोकमा गरिएको एक अध्ययनले वनको छेउमा रहेका खेत तथा बाँदरको आवतजावत हुने बाटोसँग नजिक रहेका कृषि क्षेत्र बढी जोखिममा पर्ने देखाएको थियो।
त्यस अध्ययनले बाँदरका कारण केही किसान परिवारको कृषि आम्दानीमा उल्लेख्य असर परेको पनि देखाएको थियो।
जंगल र खेतबीचको दूरी घट्दै जाँदा
मानव र बाँदरबीचको द्वन्द्व बढ्नुको कारण केवल बाँदरको संख्या बढ्नु मात्रै होइन।
वन क्षेत्र टुक्रिनु, प्राकृतिक बासस्थानमा परिवर्तन आउनु, सडक तथा बस्ती विस्तार हुनु र खेतीयोग्य जमिन वन क्षेत्रसँग नजिकिनुले वन्यजन्तु र मानिसबीचको दूरी घटाएको छ।
नेपालमा गरिएको अर्को अध्ययनले देशको ठूलो भूभाग रेसस मकाक अर्थात् रातो बाँदरका लागि उपयुक्त बासस्थान हुन सक्ने देखाएको छ। त्यसमध्ये ठूलो हिस्सा सामुदायिक तथा निजी जमिनसँग जोडिएको क्षेत्र पर्छ। वन क्षेत्रको पुनर्स्थापना र टुक्रिएका वनलाई जोड्ने उपायलाई द्वन्द्व घटाउने महत्वपूर्ण उपायका रूपमा अध्ययनले सुझाएको छ।
अर्थात् समस्या खेतमा देखिए पनि यसको जरो वन र बस्तीबीचको बदलिँदो सम्बन्धसँग जोडिएको छ।
किसानले अपनाए धेरै उपाय, समस्या उस्तै
बाँदर धपाउन किसानले अनेक उपाय अपनाउँदै आएका छन्—खेतमा पालैपालो कुरुवा बस्ने, कुकुर परिचालन गर्ने, आवाज निकाल्ने, ढुंगा हान्ने तथा विभिन्न किसिमका डर देखाउने उपाय प्रयोग गर्ने।
तर यी उपाय दीर्घकालीन समाधान बन्न सकेका छैनन्।
मध्यपहाडी क्षेत्रमा मानिसको बसाइँसराइ बढ्दै जाँदा खेतबारीमा काम गर्ने मानिसको संख्या पनि घटिरहेको छ। गाउँमा युवा जनशक्ति कम हुँदा बाली जोगाउन दिनभर खेतमा बस्ने मानिस नहुँदा बाँदरलाई खेत पस्न अझ सजिलो भएको स्थानीय अनुभव छ।
हालै सार्वजनिक गरिएको एक अन्तर्राष्ट्रिय फोटो रिपोर्टले पनि नेपालको ग्रामीण क्षेत्रमा किसानहरू बिहानै खेतमा पुगेर बाँदर धपाउनुपर्ने अवस्था देखाएको छ। केही गाउँमा जनसंख्या घट्दै जाँदा छाडिएका खेत र घरले समेत बाँदरको आवतजावत विस्तार भएको स्थानीय बासिन्दाले बताएका छन्।
क्षतिपूर्ति मात्रै पर्याप्त हुन्छ?
अध्ययनले समस्या समाधानका लागि एउटै उपायमा भर पर्नुभन्दा विभिन्न उपाय एकसाथ अघि बढाउनुपर्ने सुझाव दिएको छ।
यसमा बाँदरको संख्या व्यवस्थापन, बाली क्षतिको क्षतिपूर्ति, प्राकृतिक बासस्थानको संरक्षण तथा व्यवस्थापन, वन क्षेत्र पुनर्स्थापना र किसानलाई जोखिम कम हुने कृषि प्रणालीतर्फ लैजाने उपाय समावेश छन्।
तर क्षतिपूर्ति प्रणाली व्यवहारमा प्रभावकारी बनाउन पनि चुनौती छ। नेपालमा मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वका कारण हुने धेरै क्षति सरकारी निकायमा औपचारिक रूपमा दर्ता नै नहुने गरेको अनुसन्धानले देखाएको छ। बैंक राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रमा गरिएको एउटा अध्ययनमा सर्वेक्षणमा सहभागी सबै घरधुरीले बालीमा वन्यजन्तुको क्षति भोगेको बताएका थिए, तर क्षति रिपोर्ट गर्ने व्यवहार सामाजिक तथा आर्थिक अवस्थासँग जोडिएको पाइएको थियो।
त्यसैले किसानलाई क्षतिपूर्ति दिने व्यवस्था भए पनि क्षति पहिचान, दाबी प्रक्रिया र रकम वितरण सहज नभए किसानले त्यसको वास्तविक लाभ लिन सक्दैनन्।
बाँदर संरक्षण कि किसानको संरक्षण?
बाँदर वन्यजन्तु हो र यसको संरक्षण पनि आवश्यक छ। तर संरक्षणको बोझ किसानको उत्पादन र जीविकामाथि मात्रै पर्नु अर्को समस्या हो।
यही कारण अहिलेको बहस ‘बाँदर हटाउने कि नराख्ने’ भन्ने दुई ध्रुवमा सीमित हुनु हुँदैन। वैज्ञानिक रूपमा कुन क्षेत्रमा कति जनसंख्या उपयुक्त छ, कुन क्षेत्रमा द्वन्द्व बढी छ र कुन उपायले किसान तथा वन्यजन्तु दुवैलाई कम क्षति हुन्छ भन्ने आधारमा नीति बनाउनुपर्ने देखिन्छ।
अध्ययनहरूले पनि बाँदर व्यवस्थापनसँगै बासस्थान संरक्षण, वन पुनर्स्थापना र खेतको सुरक्षा रणनीति आवश्यक रहेको देखाएका छन्।
केही नयाँ अनुसन्धानले भने सबै ठाउँमा बाँदरले मकै उत्पादनको अत्यधिक हिस्सा नष्ट गर्छ भन्ने निष्कर्ष निस्कँदैन भन्ने पनि देखाएको छ। मध्य नेपालमा गरिएको हालैको एउटा अध्ययनले बाँदरको आहारमा खेतीका बालीको हिस्सा ठूलो भए पनि अध्ययन गरिएको क्षेत्रमा मकैको कुल उत्पादनमा अनुमानित क्षति १.५ प्रतिशत मात्र रहेको पाएको थियो। यसले समस्या स्थानअनुसार निकै फरक हुन सक्ने संकेत गर्छ।
त्यसैले स्थानीय तथ्यांकका आधारमा समाधान खोज्नु अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।
किसानको खेत जोगाउने चुनौती
४४ स्थानीय तह र १ हजार ८४६ घरधुरीमा गरिएको पछिल्लो अध्ययनले देखाएको ठूलो तस्वीर भने स्पष्ट छ—नेपालको मध्यपहाडमा मानव–बाँदर द्वन्द्व अब व्यक्तिगत किसानको समस्या मात्र रहेन।
यो कृषि उत्पादन, खाद्य सुरक्षा, ग्रामीण अर्थतन्त्र र वन्यजन्तु संरक्षणलाई एकैपटक जोड्ने विषय बनेको छ।
बाली जोगाउन नसके किसान खेतीबाटै विमुख हुन सक्छन्। खेती छाडिएको जमिन बढ्दै जाँदा ग्रामीण अर्थतन्त्र कमजोर हुन्छ। अर्कोतर्फ वन क्षेत्र र प्राकृतिक बासस्थानको व्यवस्थापन कमजोर रह्यो भने वन्यजन्तु र मानिसबीचको दूरी अझ घट्न सक्छ।
त्यसैले समाधान बाँदरलाई मात्रै हेरेर खोज्न सकिँदैन। किसानको खेत, वनको अवस्था, स्थानीय जनसंख्या, कृषि प्रणाली र वन्यजन्तुको व्यवहारलाई एउटै योजनामा राखेर अघि बढ्नुपर्ने देखिन्छ।
आज एउटा किसानले खेतमा बाँदर धपाइरहेको दृश्य सामान्य लाग्न सक्छ। तर त्यस खेतमा नष्ट भइरहेको प्रत्येक मकैको घोगासँग एउटा परिवारको खाना, आम्दानी र अर्को वर्ष खेती गर्ने निर्णय पनि जोडिएको हुन्छ।
त्यसैले बाँदर–मानव द्वन्द्वको वास्तविक समाधान वन्यजन्तु संरक्षण र किसानको जीविकोपार्जनबीच सन्तुलन खोज्नु नै हो।
