पहाडका हरिया डाँडाकाँडा र उर्वर खेतबारी अहिले विस्तारै सुनसान बन्दै गएका छन्। जहाँ कहिल्यै मकैको सुवास आउँथ्यो, जहाँ धान पाक्दा गाउँभर चहलपहल हुन्थ्यो, त्यही बस्ती अहिले बाँदरको आतंकले खाली हुन थालेका छन्। उदयपुरका धेरै गाउँमा किसानले खेतबारी छाडेका छन्, घरमा ताल्चा लागेको छ, अनि गाउँबाट शहरतर्फको बसाइँ तीव्र बन्दै गएको छ।
वर्षभर मेहनत गरेर लगाएको मकै पाक्ने बेलामा बाँदरको हुल आउँथ्यो। धान झुल्न थालेपछि खेतभरि आतंक मच्चिन्थ्यो। फलफूल पाक्न नपाउँदै रुखमै नष्ट हुन्थे। किसानले रातदिन खेत कुर्नुपर्थ्यो, तर केही मिनेटमै महिनौंको मेहनत सकिन्थ्यो।
“एकछिन आँखा चिम्लियो भने सबै सखाप हुन्थ्यो,” स्थानीय किसानहरू भन्छन्। “खेती गरेर पेट पाल्ने सपना नै टुट्यो।”
उदयपुरका पहाडी गाउँहरूमा अहिले यो दृश्य सामान्य बन्दै गएको छ। भदौरे, मादले, ताम्लिक्षा, ढुंग्रे र गुराँसका धेरै परिवार खेतीपाती छाडेर शहर झरेका छन्। केही रोजगारीको खोजीमा विदेश गएका छन् भने केही दैनिक मजदुरी गरेर गुजारा चलाइरहेका छन्।
पहिला गाउँका बारीभरि बालीनाली देखिन्थे, अहिले धेरै ठाउँ बाँझै छन्। खेत सुनसान भएपछि बाँदर झन् निर्भीक बनेका छन्। उनीहरू अब खेतमा मात्र होइन, घरभित्रै पस्न थालेका छन्। करेसाबारीका तरकारी, फलफूल र घरको छतमा राखिएका सामानसमेत नष्ट गर्ने गरेको स्थानीयको गुनासो छ।
समस्या बढ्दै गएपछि स्थानीय तहहरूले पनि उपाय खोज्ने प्रयास गरे। ताप्ली गाउँपालिकाले बाँदर धपाउन बजेट छुट्याएर बन्दुक वितरण गर्यो। सुरुमा आवाज सुन्नासाथ बाँदर भाग्थे, तर अहिले उनीहरू त्यसमा पनि अभ्यस्त भइसकेका छन्।
स्थानीयका अनुसार जंगल विनाश र आहाराको कमीले बाँदर बस्ती पसेका हुन्। वन क्षेत्र घट्दै जाँदा वन्यजन्तु मानव बस्ती नजिकिन थालेका छन्। अर्कोतर्फ गाउँमा युवा जनशक्ति घट्दा खेतबारी रेखदेख गर्ने मानिससमेत कम भएका छन्।
विज्ञहरू भन्छन्, यो केवल बाँदरको समस्या होइन, ग्रामीण नेपालको बदलिँदो यथार्थ हो। खेतीयोग्य जमिन बाँझिनु, किसान विस्थापित हुनु र कृषि उत्पादन घट्दै जानु भविष्यमा खाद्य सुरक्षाकै चुनौती बन्न सक्छ।
स्थानीय सरकारहरू भन्छन्— “यो समस्या एउटा गाउँ वा जिल्लाको मात्र होइन।” किसानहरू दीर्घकालीन समाधानको प्रतीक्षामा छन्। तर अहिलेसम्म प्रभावकारी नीति बन्न सकेको छैन।
उदयपुरका डाँडाहरूमा अहिले एउटा मौन प्रश्न गुञ्जिरहेको छ— यदि किसान नै गाउँ छाड्दै गए, भोलि ती खेतबारी कसले जोत्ने?
