हरेक वर्ष खेतीको मौसम सुरु हुनासाथ नेपालका किसानको सबैभन्दा ठूलो चिन्ता बन्छ— रासायनिक मल। खेत जोत्न तयार किसानले समयमै मल नपाउँदा लाइन बस्नुपर्छ, आन्दोलन गर्नुपर्छ, कहिलेकाहीँ त खाली हात घर फर्किनुपर्छ। यस्तै समस्या दोहोरिरहेकै बेला भारतले नेपाललाई आवश्यक मल उपलब्ध गराउने प्रतिबद्धता जनाएको छ।
बिहीबार आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा भारतीय विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता रणधीर जैसवालले नेपाल र भारतबीचको पुरानो मित्रता र सहकार्यको चर्चा गर्दै नेपालको कृषि आवश्यकतामा भारत सकारात्मक रहेको बताएका हुन्। उनले नेपाललाई आवश्यक पर्ने रासायनिक मल आपूर्तिमा कुनै कमी हुन नदिने संकेत दिएका छन्।
पछिल्ला केही वर्षदेखि नेपालमा मल अभाव ठूलो राजनीतिक र सामाजिक बहसको विषय बन्ने गरेको छ। धान रोपाइँको समयमा किसान मलका लागि घण्टौं लाइन बस्ने दृश्य सामान्य बनेको छ। कतिपय किसानले समयमा मल नपाउँदा उत्पादन नै घटेको गुनासो गर्दै आएका छन्।
यही संवेदनशील अवस्थाबीच भारतले सरकार–सरकार (जी–टु–जी) स्तरमा भइरहेको सहकार्यलाई थप प्रभावकारी बनाउने संकेत दिएको हो। पत्रकार सम्मेलनमा प्रवक्ता जैसवालले नेपाल र भारतबीच ऊर्जा, पेट्रोलियम र पूर्वाधार क्षेत्रमा जस्तै कृषि क्षेत्रमा पनि सहकार्य विस्तार भइरहेको बताए।
उनले दुई देशबीचको सम्बन्ध केवल कूटनीतिक मात्र नभई जनस्तरसम्म गहिरो रहेको उल्लेख गर्दै नेपालको आवश्यकता अनुसार सहयोग जारी रहने स्पष्ट पारे। “नेपाल हाम्रो निकटतम साझेदार हो,” भन्ने सन्देश भारतीय पक्षले पुनः दोहोर्याएको देखिन्छ।
नेपालको कृषि प्रणाली अझै धेरै हदसम्म रासायनिक मलमा निर्भर छ। विशेष गरी धान, मकै र गहुँ खेतीका लागि मल अपरिहार्य मानिन्छ। तर आन्तरिक उत्पादन न्यून हुँदा नेपालले ठूलो परिमाणमा भारतलगायत देशबाट मल आयात गर्दै आएको छ।
कृषि विज्ञहरूका अनुसार समयमै मल उपलब्ध भए उत्पादन वृद्धि हुन सक्छ, तर ढिलाइ हुँदा किसानको मेहनत र उत्पादन दुवै प्रभावित हुन्छ। त्यसैले मल आपूर्ति केवल व्यापारिक विषय नभई खाद्य सुरक्षा र किसानको भविष्यसँग जोडिएको मुद्दा बनेको छ।
भारतको पछिल्लो प्रतिबद्धताले किसानमा केही आशा जगाएको भए पनि चुनौती अझै समाप्त भएको छैन। विगतमा पनि सम्झौता भए तापनि ढुवानी ढिलाइ, वितरण अव्यवस्था र राजनीतिक प्रभावका कारण किसानले सास्ती भोग्दै आएका छन्।
अब किसानको अपेक्षा स्पष्ट छ— घोषणा होइन, समयमा मल चाहियो। खेतमा पसिना बगाउने हातले लाइन होइन, उत्पादनको खुसी देख्न चाहेका छन्।
