प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन) ले हालै सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गरेको याक चिजसँगको एउटा तस्बिरले यतिबेला दुग्ध विकास संस्थान (डीडीसी) लाई पुनः सार्वजनिक बहसको केन्द्रमा ल्याएको छ। सामान्य प्रचारात्मक पोस्टजस्तो देखिए पनि त्यसले स्वदेशी उत्पादन, सरकारी डेरी उद्योग र किसानको अवस्थाबारे व्यापक चर्चा सुरु गराएको हो।
पोस्ट सार्वजनिक भएको केही घण्टामै सामाजिक सञ्जालमा डीडीसीका उत्पादन, पुरानो स्वाद र संस्थाको वर्तमान अवस्थाबारे बहस सुरु भयो। धेरै प्रयोगकर्ताले बाल्यकालमा खाएको डीडीसी आइसक्रिम, दूध, मोही, घ्यू र रसबरी सम्झिए भने कतिपयले सरकारी संस्थाको वर्तमान क्षमता र प्रतिस्पर्धात्मक अवस्थामाथि प्रश्न उठाए।
पूर्ण सरकारी स्वामित्वमा सञ्चालित डीडीसी नेपालकै पुरानो दुग्ध प्रशोधन संस्था हो। ग्रामीण किसानबाट दूध संकलन गरी शहरी बजारसम्म पुर्याउने उद्देश्यले स्थापना भएको संस्थान अहिले पनि देशभरका हजारौं किसानसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। संस्थानका अनुसार वार्षिक ६ करोड लिटरभन्दा बढी दूध संकलन हुने गरेको छ भने दुई लाखभन्दा बढी किसान यसको नेटवर्कमा आबद्ध छन्।
यद्यपि पछिल्ला वर्षहरूमा निजी डेरी उद्योग तीव्र रूपमा विस्तार हुँदा डीडीसीमाथि प्रतिस्पर्धात्मक दबाब बढ्दै गएको छ। आधुनिक ब्रान्डिङ, आकर्षक प्याकेजिङ र तीव्र वितरण प्रणालीमा निजी क्षेत्र अगाडि बढिरहेका बेला डीडीसी भने पुरानो संरचना, ढिलो निर्णय प्रक्रिया र व्यवस्थापकीय जटिलतासँग संघर्ष गरिरहेको देखिन्छ।
संस्थानका सूचना अधिकारी नीलकण्ठ गौतमका अनुसार डीडीसी घाटामा गएको संस्था भने होइन। उनका अनुसार हाल संस्थानसँग करिब ८० करोड रुपैयाँ बराबरका दुग्ध उत्पादन मौज्दात छन् भने किसानलाई करिब ६५ करोड रुपैयाँ भुक्तानी गर्न बाँकी रहेको छ।
उनले दूध उत्पादनको मौसमी चक्रका कारण भुक्तानीमा केही ढिलाइ हुने गरेको बताए। कार्तिकदेखि चैतसम्म दूध उत्पादन बढ्ने तर बजार खपत कम हुने भएकाले अतिरिक्त दूधलाई विभिन्न उत्पादनमा रूपान्तरण गरेर स्टक राख्नुपर्ने अवस्था आउने डीडीसीको भनाइ छ।
तर किसानहरूको अनुभव भने फरक छ। समयमै भुक्तानी नपाउने समस्या पुरानै रहेको भन्दै कतिपय किसान निजी डेरी उद्योगतर्फ आकर्षित हुन थालेका छन्। ग्रामीण क्षेत्रमा पशुपालन गर्ने किसानका लागि नियमित भुक्तानी नै मुख्य आधार भएकाले डीडीसीको सुस्त वित्तीय चक्रले उनीहरूलाई प्रत्यक्ष असर पारिरहेको बताइन्छ।
डीडीसीका उत्पादनहरू नेपाली उपभोक्तासँग भावनात्मक रूपमा पनि जोडिएका छन्। दूध, दही, मोही, घ्यू, पनिर, मिठाइदेखि आइसक्रिमसम्मका उत्पादनले दशकौंदेखि बजारमा आफ्नो पहिचान बनाएका छन्। अझ याक चिजलाई संस्थानको विशेष उत्पादनका रूपमा लिइन्छ, जुन हिमाली क्षेत्रमा उत्पादन हुने याकको दूधबाट तयार गरिन्छ।
याक चिज विदेशी पर्यटकमाझ पनि लोकप्रिय मानिन्छ। ट्रेकिङ क्षेत्रमा पुग्ने धेरै पर्यटकले नेपाली स्वादको प्रतीकका रूपमा यसलाई खोज्ने गरेका छन्। डीडीसीले उचित ब्रान्डिङ र अन्तर्राष्ट्रिय बजार रणनीति अपनाउन सके याक चिज नेपालकै सम्भावित निर्यातयोग्य “नेशनल ब्रान्ड” बन्न सक्ने अपेक्षा लिएको छ।
बालेन शाहको पोस्टपछि याक चिजको बिक्री केही बढेको बजारमा चर्चा भए पनि संस्थानले आधिकारिक रूपमा अभावको अवस्था नरहेको जनाएको छ। डीडीसीका बिक्री केन्द्र तथा विभिन्न मार्टहरूमा अझै उत्पादन उपलब्ध रहेको संस्थानको भनाइ छ।
विश्लेषकहरूका अनुसार डीडीसीको चुनौती केवल व्यापारिक प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, संस्थागत सुधार पनि हो। आधुनिक प्रविधि, प्रभावकारी व्यवस्थापन, समयमै किसानलाई भुक्तानी र बजारअनुकूल रणनीति बिना संस्थानलाई दीर्घकालीन रूपमा टिकाइराख्न कठिन हुने उनीहरूको भनाइ छ।
यद्यपि दुर्गम क्षेत्रमा निजी क्षेत्र पुग्न नसकेको अवस्थामा किसानबाट दूध संकलन गरेर बजारसँग जोड्ने काममा डीडीसी अझै महत्वपूर्ण संरचनाका रूपमा रहेको छ। यही कारण डीडीसीलाई केवल सरकारी कम्पनी नभई ग्रामीण अर्थतन्त्र र किसानको सुरक्षासँग जोडिएको संस्थाका रूपमा पनि हेरिने गरिएको छ।
